Biblioteka w Kaliszu

Maria Konopnicka 

"
Banasiowa"

Maria Konopnicka

Niechże i tobie będzie tutaj karta,
Staruszko moja, na kiju oparta.
Coś mnie tak zeszła wśród ciszy i słońca.
Białością swoją cała srebrniejaca,
Jak schodzi czasem z swojego ukrycia.
Prosta i mądra w prostocie - myśl życia.

Południe było ciche i gorące. Park Łyczakowski we Lwowie zdawał się topnieć w powietrzu rozjarzonym, drgającym od natężenia promienistych blasków.

W złoto-zielonej sieci, splątanej z cienkich nitek siejącego się wskroś cienistej lipy słońca, wisiał przede mną nieruchomo prawie, i bez brzęku, omdlały rój drobniuchnych muszek; nad niedalekim trawnikiem polatywały białe motyle krótkim, niskim lotem, zapadając głęboko między trawy; żwir błyszczał oślepiająco na krzyżujących się wprost ławki ścieżkach, a silne, zmieszane wonie biły w powietrze jakby z kadzielnicy. Wszystko to przyszło nagle po bardzo świeżym i pełnym roś rzęsnych poranku, gdy słońce, białe prawie, wytoczyło się wysoko jak kula, uderzając całym żarem w dyszącą i spełniała ziemię. Park był pusty. Ci, co tu bywają rankiem, już odeszli, ci, co szukają cienia i chłodu, nie przyszli jeszcze. Natężone gorąco zdawało się wzmagać wśród zupełnej ciszy, a oddalone cykania koników polnych podobne były do lekkiego trzasku niewidzialnych, podsycających żar południa iskier.

Naraz usłyszałam za sobą pośpieszny stukot kija. Obejrzałem się. Ku ławce mojej szła drobnym, pospiesznym krokiem mała, mocno do ziemi przygięta staruszka. Biały jej czepiec olśniewająco srebrzył się pod słońce, równie jak biała, skrzyżowana na grubym kaftanie chustka i takiż obszerny fartuch. Jedno jej ramię obciążone było koszem, drugie wyciągało się miarowo, stukając niewielkim kijem, który nogom za podporę służył, a i oczom pomagał może.

Daleko jeszcze była, kiedy już usłyszałam jej oddech krótki i ciężki. Widocznie śpieszyła do ławki, by spocząć i kosz na niej postawić. Wyschłe jej nogi dreptały z wielkim wysileniem, plącząc się coraz prędzej i krzywe stawiając kroki; głowę miała tak schyloną, żem oblicza jej dojrzeć nie mogła. I ona też zapewne nie widziała mnie wcale. Dopiero kiedy cień mój znalazł się tuż przed nią, wstrzymała się nagle, rozprostowała nieco i twarz podniosła, ku mnie. Jaka to była .sieć zmarszczek! Życie, co przędło nitki tej sieci, musiało być długie, bardzo długie; musiało też nie spoczywać nigdy. Musiało ono rankiem przy ogarku do pracy się brać, a kończyć ją pół ślepo, o pianiu północnych kurów. Musiało na szare wrzeciono swoje wytargać z tej piersi wszystkie włókienka; musiało nić swoją rwać, plątać i znów rwać, i znów plątać, nie wygładzając węzłów, tylko śpiesząc, śpiesząc, śpiesząc...

Stała tak chwilkę, jakby w zadziwieniu, mrugając małymi, szarymi oczkami, po czym znów się ruszyła, do ławki podeszła i kosz, do połowy napełniony piernikami, o nią oparłszy odetchnęła głęboko raz i drugi.

- Gorąco - przemówiłam, aby coś powiedzieć.

- A dał Pan Jezus, dał! - odrzekła ocierając wyschłą ręką pot z bladej jak opłatek twarzy. - Przyparek taki nadszedł, co strach!

- Siądziecie może trochę?

- I... co ta siadać, proszę łaski pani! Tak się aby zeprę. Starocie takiej to i sieść, i wstać trudno. Zaraz cości w krzyżu trzeszczy...

- Ileż sobie lat liczycie?

- A cóż ja ta mam je liczyć, proszę łaski pani. Pan Jezus je tam beze mnie liczy... Zawszeć będzie tego z osiemdziesiąt chyba... osiemdziesiąt albo i więcej. Tak z pamięci to trudno wszystko do kupy złożyć, ale że w naszej parafii ludzie wiedzą... papiery na to są...

- Toście nietutejsi, matko?

- Co bym zaś, proszę łaski pani, tutejsza miała być? Z Wadowic jestem, z miasteczka. A jakże! Ino, że teraz osoda się tam zrobiła i insze porządki są. Ale zawsze mnie tam ludzie znają. Banasiowa, ta i Banasiowa. Mały, duży o mnie wie, co i jak.

- I takeście do Lwowa przywędrowali?

- A gdzie by ja tam do Lwowa, proszę łaski pani!

Abo mnie to Lwów co da, abo i pomoże? To tam młodym dobrze ubiegać po świecie i pod wiater dmuchać, ale nie na moje lata! Ino że tu dzieci mam, niby córkę, co za goździarzem we fabryce je... A jakże! To jak mnie ta święta ziemia zaczęła do siebie wołać, takem do nich na śmierć ściągła. Zawszeć to u swoich lżejsze umieranie. Nie daj Boże ciężkiego konania, to choć słomy na izbie rozścielą i tej duszyczce z grzesznego ciała wyjść dopomogą.

- I dobrze wam u dzieci?

- A cóż? Dobrze. Staremu wszędzie dobrze, bo już od złego nie ubiega. Ino że mi się tak nie wyszykowało, jakem sobie umyśliła.

- I z czymże wam się tak nie wyszykowało?

- Ano, niby z tym umieraniem, proszę łaski pani. Tu na śmierć do dzieci ściągłam, a tu precz żyję, taj żyję. Pęcherzynka się, ot, taka widzi, co to dmuchnąć i tyla a tu takie twarde życie we mnie, co niech ręka boska broni! Ze samego początku to tam kramu żadnego, chwalić Boga, nie było. Zameldowali mnie pięknie, ładnie; bywało, zięć na robotę do fabryki idzie, córka się po stancji kręci, a ja wedle pieca siądę, pierza sobie, com ta miała zebranego poduszczynę, drę, pacierz mówię i onej ostatniej godziny czekam. Czekam miesiąc, czekam dwa, nic. Aż mnie coś przenika z tego czekania. Tak przychodzi raz w niedzielę stróż i powiada: "A wy, Piętrze - niby, że to zięciowi Pietr ze chrztu świętego - matce kartę-pobyt szykujcie, kiedy u was siedzi". Tak zięć się zastanowił i powiada: "A siłaż to tam tego?" Tak stróż powiada: "A dwa złote przez kwartał." Ano poczęstował go zięć tabaką, poszedł. Jak też poszedł, tak mówię ja Piętrowi: "Na co mi, synku, ta karta-pobyt, kiedy ja tu na śmierć ściągła, nie na życie? Ino we mnie tchu patrzeć, bom strasznie mdła na wnątrzu". Tak córka się odzywa: "Abo i prawda. Co się ta będziesz kosztował, kiedy matce dziś a jutro." Ano tak my się wszyscy na jedno zmówili i cicho, i dobrze. A uderzały na mnie, proszę łaski pani, takie słaboście, takie poty śmiertelne, że to każda kosteczka trzęsła się we mnie jak ten liść na wietrze, a przed oczami jakby kto sadze sypał, taka czarność szła. A drugi raz to jak mnie zaczęło w krzyzie łamać, to żeby tam troiste zorze na niebie stanęły, toby człowiek do nich głowy nie wzmógł dźwignąć. Więc takem sobie na rozum brała, że to ta niedługie rzeczy ze mną. Ale co ta grzeszny człowiek może wiedzieć. Zeszedł kwartał, zeszedł drugi, nic, precz żyję. Licho co zjem, na ziemi pod piecem się prześpię i żyję. A jakże! Aż mi dziwno. Czy też tam Pan Jezus - myślę ja sobie - nóżką swoją przenajświętszą moją liczbę przestąpił, czy co? Tak raz wraca zięć z roboty, a tu ,za nim stróż we drzwi. "Bójcie się Boga, Piętrze - powiada - cóż z tą waszą matką? Na śmierć, mówicie, ściągła a tu już trzeci kwartał żyjaca je i karty-pobyt nie płaci. Już na drugie tyla kary narosnęło. Insze lokatory to tam same za siebie myślą, ale wedle suteryn to mnie naczelnik przykazał za tym patrzeć. Żeby się tak dowiedział, toby i mnie, i wam była bieda. Róbcież jaki porządek z tym interesem, albo w tę stronę, albo w tę stronę, bo to już tego więcej niż dziesięć złotych będzie." Tak się Piotr zafrasował, czapkę na stół cisnął i jak stanął na pośrodku izby, tak stoi i w głowę się drapie. A córka się zara zapaliła na twarzy i powiada: "Matka też to, Boże odpuść, nie wiedzieć po jakiemu się wyrachowała! Na umieranie ściągła, a tu umieranie - gdzie! Drugi człowiek to i na starość rozumu nie ma. Gdzie tu tera walić dziesięć złotych, a jeszcze nie koniec!" Tak Pietr na nią: "Cichoj, Franka, nie mamrocz, nie wiesz jeszcze sama do siebie, na co ci przyjdzie", że to miłosiernego serca, proszę łaski pani, był, muchy by nie zabił. A jakże! Ano rada w radę dał zięć stróżowi dwadzieścia i trzy grosze, żeby ta jako zachraniał, aby do czasu, aby do czasu, że to niby co drzwi skrzypną, to śmierci patrzeć. Jak mu też te dwadzieścia i trzy grosze dał, tam mnie ino pod sercem ścisło. Córka się też złością zajęła, garnek cisnęła pod stół, mało się nie rozleciał, ale że już nic nie mówiła. A co to, to nie ma dziwu! Tera tyle pieniędzy wal, tera wykład taki... I żeby to człowiek za to zjadł albo wypił, ale tak po próżnicy...

Odetchnęła głęboko i otarła pot kroplisty z czoła.

- Łyżki strawy żałować, to mi nie żałowali, Pan Bóg by mnie skarał, gdybym mówiła inaczej. Co prawda, to ta człowiek niewiele ich tym jadłem skrzywdził. Pochlipał ta parę łyżek, co w misce ostało, i już. A co? Takiej ta grochowinie to i niepięknie młodych objadać. Każde lata mają swój porządek. Staremu, to ta zarówno, choć i przymrze z głodu, bo i tak się do roboty nie porwie, a młody stanąć musi na każdy czas we swoim obowiązku. Nie skąpili mi ta nigdy ani zięć, ani córka; ale taka utrata...

Przestała mówić i chwiała głową siwą.

- No i cóż dalej?

- Ano co! Przyszła druga zima i nic. Stróżowi się ta podetkło co nieco i cicho. A mnie ino precz jedno w głowie, że mi się tak nie wyszykowało, jak ja sobie myślałam. Ludzkie pomyślenie, głupich pocieszenie... Pókim jeszcze pierza nie zdarła, to co mi się wspomni, to sobie mówię: "Niech ta! niech im ta choć poduszczyna po mnie ostanie"; ale jakem pierze zdarła...

Aż tu mnie na zezimek znów po kościach łamać zaczęło, kaszel mi się też przyplątał, dychawica jakaś... "Franka! - mówię do córki - już tera będzie koniec, bo i tchnąć za kaszlem nie mogę." A córka: "Co ta matce będzie! Kaszel nie kaszel, jak by kijem. za psem ciskał." Że to ją serce gryzło o to podtykanie stróżowi, proszę łaski pani... Tak, nie wymawiając Panu Jezusowi, zaczęłam ja dwa dni suszyć do Przemienienia Pańskiego. Bo już mnie i wstyd było przed ludźmi. W całych suterynach wiedzieli, żem do dzieci umierać ściągnęła, to co kto spojrzy na mnie, to się dziwuje... A jakże! Z początku to mi ta zięć nie dał suszyć. "Co ta matce po tym - powiada - Pana Boga kusić! Co ma przyjść, to i tak przyjdzie. Tera, na zezimek, najwięcej starych umiera, to ta i bez suszenia na matkę trafi." Ale żem sobie przeperswadować nie dała.

- I pomogło?

- A pomogło! Na trzeci tydzień tom tak zesłabła, żem już stancji zamieść nie mogła, gdzie! ani wody przełknąć. "Śmierć moja" - myślę ja sobie i zaraz mi się lżej na sercu zrobiło. Umyłam się pięknie, ładnie, oblokłam czystą koszulę, siadłam na progu, paciorek sobie święty mówię i czekam. A tu takie białe chmurki niebem idą, a tu słońce przyświeca, a wróble świegocą, że to już niby wszystko wiosnę poczuło. Jak na to uderzyły dzwony nad miastem... Tak mówię ja sobie: "Wieczny odpoczynek racz mi dać, Panie a światłość wiekuista niechaj mi świeci na wieki wieków amen..." I zaraz mi się same oczy przymknęły, i taka słodkość po sercu mi poszła, jak kiedy się człowiekowi na lekki sen zbierze. Aż tu ktoś idzie, butami stuka. Patrzę ja, stróż idzie. Papier niesie, do policji woła, do kancelarii, niby o tę kartę-pobyt... Myślałam, że się ziemia przede mną rozstąpiła. Pietra nie było w domu, córka prała, to ta do niej i nie gadać wtedy wiele, tak weszłam do stancji, stanęłam i stoję nie mający się zaradzić kogo.

Żeby Pięter w domu był, toby ta stróża czym nie bądź uładził na tę chwilę, a tu już może do wieczora byłoby po kramie. Ano nie było Pietra. Stoję ja, medytuję, a córka niesie garnek z ukropem do balii. Tak potrąciła się o mnie i powiada: "Co matka będzie na drodze stać, jak ta męka pańska, kiedy tu nie ma czasu omijać? Kiedy wołają do cyrkułu, to iść. Trza było wpierw wymiarkować, jak i co, nie tera mędrkować po niewczasie." - "Ano - mówię - twoja prawda." Takem się odziała chustką i idę. Pan Jezus Przenajświętszy zapisał ta sobie tę moją dróżkę... Inom się murów chwytała jak ten pijany, ino mi się mroczki w oczach robiły, a takie zimno i gorąco przeze mnie szło, jakby mnie kto wodą polewał i ogniem parzył. Ano szłam. Jakem też zaszła, tak patrzę, siedzą panowie u stołów, jeden wspaniały w sobie, drugi czarny taki i jeszcze trzeci. Tak się zaraz pokłoniłam i mówię tak .i tak. A oni precz rękami machają, nie tu i nie tu... Tak poszłam dalej. Ale i tam mi jeden, młody taki, powiedział, że nie tu. Tak mnie sobie podawali od stołu do stołu, a ze mnie już ostatnie siły wyszły. Aż nareszcie zmiłował się ta jeden, taki chuderlawy, i palcem mi do drugiego pokoju pokazał, gdzie siedział sam starszy. Stanęłam ja przy progu i stoję, a tu nogi ino pode mną dygocą. Tak się starszy odwrócił. Jak się też odwrócił, tak zara pyta: "Co? jakie dzieło?" Tak ja jemu powiadam wszystko od początku. Wysłuchał i znów pyta: "Jakie dzieło?" Tak ja jemu znów od początku powiadam, jakem tu do dzieci na śmierć ściągła, jakem karty-pobyt nie wykupywała, że to niby dziś a jutro takiej starocie, jak Pan Jezus Przenajświętszy zapomniał o mnie i precz żyję, tak żyję i teraz mnie tu wołają. Tak starszy dzwoni. Jak zadzwonił, przychodzi drugi, w takich guzikach... Dopieroż mnie się pytać jeszcze raz o wszystkim od początku. Jak mnie też wypytali, tak starszy powiada: "No, moja kobieto, należy się od ciebie pięć papierków z połową." Jak ja to nie usłyszę, jak nie załamię rąk... Pięć papierków! Jezu Chryste! A toć rychtaczek tyla, com na swój pochów Piętrowi dała, kiedym do nich ściągła... Tak zara na mnie mdłość uderzyła i o ścianę się jak nieżywa sparłam. Niby stoję, niby skroś ziemi lecę, niby patrzę, niby nie patrzę, a w głowie taki szum, jakby po niej wicher chodził. Pozrywali się ta oni panowie, ten w guzikach po wodę poleciał, ten drugi na krzesło mnie sadzać chciał... Widzę ja, że taki miłosierny, ludzki pan, tak buch jemu do nóg. ,,Panie! - mówię - wielmożny panie, wielmożny komisarzu! A skądże ja tyle pieniędzy wezmę? Skądże ja to, sierota, opłacę? Wielmożny pan spojrzy na mnie! Toć to wiór suchy, kostki struchlałe, próchno... Ledwo się ten ostatni duch ma po czym kołatać. A toć ja nie zastępuję nikomu nijakiego placu na świecie... Na garsteczce słomy pod piecem legam, wody kapkę wypiję, jak ten wróbel skubnę tej strawy... powietrza też nie ukrzywdzę, bo ledwie dech złapać mogę, ani słonyszka tego, bo w suterynach siedzę, to tam go i nie ujrzyć nawet... Ja wiem, wielmożny komisarzu, że już mi dawno czas na umieranie. A co zrobić, kiedy takie twarde życie mam w sobie! Niech mi już ta wielmożny pan odpuści! Daruje! A toć ja sama tej śmierci wyglądam, a wyglądam, co dnia, co godziny... Jużem ci ja ten pobyt zapłaciła Panu Jezusowi, na chwałę Jego Przenajświętszą. Trzynaścioro dzieci miałam, pochowałam siedmiorgo, jako tych kwiatuszków bieluśkich, dwóch mi synów w rekruta wzięli, żołnierzyków takich młodziuśkich, że to krew z mlekiem... jeden mi chłopak w rzece utonął, jedna córka do miasta uciekła, jeden najmłodszy spalił mi się na strychu śpiący, jako ten wróbel pod strzechą... Toż ta Pan Bóg Przenajświętszy już ze mnie wybrał ten pobyt i rodzeniem, i żałością, i pracą ciężką, i głodem, i krwawym płaczem, i onymi mogiłkami ze żółtego piasku..."

Zamilkła, a po jej wyschłej twarzy leciały wielkie łzy, w jasności słonecznej złote, jedna drugą strącając. Zapadłe wargi drżały nie domówionymi słowy, a stara głowa trzęsła się bezmocnie... Zaprawdę, Bóg wybrał już z tej istoty ludzkiej opłatę za "pobyt" do ostatniego szeląga.

- I cóż? - spytałam z cicha, gdy się uspokoiła nieco.

- A cóż! Musiałam zapłacić. Pięć papierków, pani; moja, jak lodu. A jakże! Jeszcze mi Pięter pół papiera ze swoich dał. Co było na pochów, poszło... Niech im ta Pan Bóg Przenajświętszy nie pamięta! A to i oni, chudziątka, niewinni, ino że takie prawo je... niby przykaż taki...

- I teraz handlujecie?

- Gdzie ja ta, proszę łaski pani, handluję! Przedałam one poduszczynę, papiera mi za nie dali i złoty przez pięciu groszy, to zaraz dwa złote poszło na nową kartę-pobyt, niby od kwartału, a z reszty tak oto człowiek grosza dogania, coby w te kary znów nie popaść. A co? Jak takie twarde życie we mnie je, to może jeszcze i ten rok płacić będzie trzeba...

Zapatrzyła się przed siebie, podniósłszy wysoko brwi siwe, wypełzłe, i chwiała głową na obie strony jakby w wielkim zadumieniu nad porządkiem świata...

K O N I E C