Medycyna na kartach kroniki Kalisza

 
 (I)

      Leczenie ludzi, a wiec medycyna, istnieje tak długo, jak sama ludzkość, choć przez wieki przybierało różne formy. Istniało też na ziemiach polskich, od czasu pojawienie się jej na mapach Europy. Na karłach historii Kalisza medycyna oficjalnie zjawiła się już w trzydzieści lat po uzyskaniu praw miejskich, po przeniesieniu go na nowe miejsce.
      Był rok 1282, kiedy książę Przemysł II wydał przywilej, w dniu 6 czerwca, w którym zezwolił ma działalność pierwszego szpitala w Kaliszu. Opiekę nad nim powierzono zakonowi św. Ducha, nazywanym zakonem szpitalników. Czy była tam prawdziwa opieka lekarska, nie wiadomo. Był to jednak przede wszystkim dom opieki dla ubogich, starców i chorych. Budynek szpitala usytuowano nad brzegiem odnogi Prosny, nazwanej dopiero w XIX wieku "Babinką", w okolicy dzisiejszej ulicy Babinej i placu Kilińskiego.
      W połowie wieku XV (1461) kroniki notują istnienie drugiego szpitala - św. Trójcy, położonego na przedmieściu Wrocławskim, o podobnym charakterze co szpital św. Ducha. Nadzór na tą lecznicą powierzono kanonikom laterańskim z kościoła św. Mikołaja. Dopiero w sto lat później (1560) szpitale utrzymywane były częściowo z pomocy miasta, ale i tak głównie z darowizn i zapisów mieszczan. W końcu XVI wieku miasto odstąpiło grunt szpitalowi pod jego rozbudowę. O istnieniu lekarzy dowiadujemy się dopiero w XVI wieku i jednym z pierwszych (około 1580 r.) był dr medycyny Jan Zemełka-Zemelius, którego pięciokrotnie (na jeden rok) wybierano burmistrzem Kalisza. W roku 1611 pojawiają się dwa nowe nazwiska: Andrzeja Kiniga - chirurga i Stanisława Cyrusa - "philosophiej nauk lekarskich Doctor".
      W tym czasie istniały cztery apteki, oczywiście nie w znaczeniu aptek dzisiejszych. Jednym z aptekarzy był Joachim Kurowski. Prawdopodobnie w kolegium jezuitów także istniała apteka, do której leki dostarczane były z niewielkich zagonów ziół, z ogrodów jezuickich. Kolejne nazwisko lekarza pojawiło w roku 1623. Był to dr medycyny Sebastian Śleszkowski. W Kaliszu wydal on swoje dzieło medyczne pt. "O ustrzeżeniu i leczeniu morowego powietrza", dedykowane burmistrzom i radnym, przednich a Głównych miast Przesławney Korony Polskiey", w tym i Kalisza. Niewątpliwie dzieła takie były potrzebne, ponieważ epidemie zdarzały się co kilka lub kilkanaście lat - no. epidemia w roku 1653 pochłonęła około 300 osób, co stanowiło 10 proc. ludności miasta. Warto dodać, że było to pierwsze dzieło medyczne wydane drukiem w Kaliszu. Lekarz ten napisał też pierwszy wiersz o Kaliszu, uważano go zaś za zdecydowanego antysemitę. Przed przybyciem do Kalisza studiował na Akademii Krakowskiej i innych uczelniach zachodnich. Potem był profesorem Akademii Krakowskiej i lekarzem nadwornym króla Zygmunta III Wazy.
       Dr medycyny Tadeusz Boczyłowicz działał w wieku XVII i w kronikach Kalisza występuje jako ławnik. Niestety, zmarł w czasie jednej z epidemii. Dobrze zapisał się na kartach historii aptekarz Adam Czerwieniewicz, pierwszy król kurkowy i pięciokrotny burmistrz Kalisza. On to odbudował wieżę ratusza gotyckiego, on też nabył dla . miasta sikawkę do gaszenia pożarów "na parze kółek okowanych wystawioną i pomykającą się". Nad sikawką nadzór powierzył Braci Strzeleckiej Młodszej, stanowiąc niewątpliwie pierwszą zorganizowaną straż ogniową w Kaliszu (1696 r.). Dlatego kaliska straż pożarna nie liczy sobie, jak się stwierdza, 154 lata, a ponad 300!
      Był to okres, kiedy w Kaliszu powołano do życia cech cyrulików, który otrzymał statut określający zakres czynności i opłaty za usługi. Wymagana była umiejętność posługiwania się brzytwą i puszczaniem krwi. Cennik mówił także o należności za wyrwanie zęba czy "otworzenie wrzodów albo gazów".
      W roku 1677 burmistrzem Kalisza był lekarz Jan Wojciech Strachocki, autor dzieła o morowym powietrzu. Pracę tę dedykował kaliskiemu aptekarzowi Czechowiczowi. Strachocki był burmistrzem pięciokrotnie.

Władysław KOŚCIELNIAK, ZK nr 13, 13 luty 1998 r.


Próba rekonstrukcji szpitala św. Ducha.

 (II)

      W roku 1679 przybył do Kalisza inny lekarz, który wydał tu drukiem swoje dzieło medyczne pl. "Bonae spei promontonium albo o Morowym Powietrzu Nauka". Pracę tę dedykował Janowi Opalińskiemu. W wieku XVIII opisano szpital pw. Św. Trójcy, który zbudowany był z drewna i kryty strzechą, składał się z komory, sieni i izby. Przebywało tam ośmiu ubogich.
      W roku 1784 powołano Komisję Dobrego Porządku, która zajmowała się wieloma sprawami porządkowymi, wydała także polecenie, aby miasto wysłało dwóch uczniów do szkoły lekarskiej w Akademii Krakowskiej i utrzymywało ich przez okres studiów. W dwa lata później król Stanisław August Poniatowski wydał uniwersał "napominalny" do władz Kalisza z powodu nie spełnienia tego polecenia. Natychmiast więc ich wysiano, oni jednak stamtąd zbiegli. Posłano zatem zaraz następnych: Józefa Laskowskiego i Józefa Zielińskiego, ale ich nazwiska nie pojawią się więcej w medycynie kaliskiej.
      W tym czasie w Kaliszu istniała prywatna szkoła akuszerek, którą po dwudziestu latach działalności zlikwidowano. W końcu XVIII w. (1788) zabudowania pojezuickie wykorzystano na szpital prowadzony przez zakon bonifratrów, którego przełożonym był lekarz znakomity a zarazem ksiądz - Ludwik Perzyna. Wydał on w Kaliszu sześć dzieł medycznych, w latach 1789 - 1793, m.in. "Nauki cyrulickiej krótko zebranej... cz. /-///", "Lekarz dla włościan czyli rada dla pospólstwa napisana...", czy "Nauka Położna". Niestety, bonifratrzy i Ludwik Perzyna opuścili Kalisz w roku 1793.
      W roku 1827 osiadł w Kaliszu i rozpoczął praktykę dr Adam Bogumił Helbich. Został on naczelnym lekarzem szpitala Św. Trójcy, ale jego pobyt w Kaliszu nie był długi. W 1841 roku wyjechał do Warszawy, gdzie m.in. był wieloletnim prezes Warszawskiego Towarzystwa Lekarskiego. W tym samym czasie działał i pracował w Kaliszu dr Walenty Stańczukowski, któremu powierzono opiekę nad szpitalem. Stańczukowski znany był z udzielania bezpłatnej pomocy ubogim. W tym samym roku przeprowadzono dalszą rozbudowę szpitala Św. Trójcy, według projektu architekta z Warszawy, H. Marconiego. Budowniczym był Franciszek Reinstein, wielce zasłużony wieloma budowlami Kalisza. Budynek ten uległ przeróbce w latach sześćdziesiątych i dziś jest jedną z przychodni przy ul. Śródmiejskiej. W następnych latach do szpitala dobudowano łaźnię, pralnię i kostnicę. W dziesięć lat później w szpitalu przebywało 1 315 chorych, z których 97 zmarło. W roku 1856 kierownikiem szpitala został dr Ludwik Neugebauer, powołany wkrótce na profesora Akademii Medyko-Chirurgicznej w Warszawie. Kalisz liczył w tym czasie około 13 tysięcy mieszkańców, pracowało tu 15 lekarzy, 30 felczerów i 16 akuszerek. Był to okres, w którym udało się przeprowadzić szczepienia przeciw ospie. Ogółem zaszczepiono w Kaliszu i powiecie 5 370 dzieci. Szpital dysponował 75 łóżkami.
      Do tego czasu kilku lekarzy pisało dzieła medyczne i wydawało drukiem. Obszerniej o nich pisał dr J. Makowiec. W roku 1792 zanotowano, że lekarzem województwa kaliskiego był Józef Sobieniewski, o którym nic bliższego nie napisano.
      Okres rządów pruskich zaznaczył się zburzeniem starego, walącego się budynku szpitala przy ul. św. Ducha. Postanowiono wybudować nowy obiekt, na rzecz którego zbierano dobrowolne składki. Wśród ofiarodawców wymieniane są nazwiska lekarzy wraz z ich tytułami według pruskiego nazewnictwa urzędowego. Byli to: dr medycyny hofrad J. Mayer, medicinalrad Bednarczyk, rned. assesor chirurgus Franz Knorr, assesor Collegi medici Domkowicz, chyrugus de Szymanowicz, dr mec. Kuhn czy regierungschirurgus Schulz. J. Meyer wydał w Kaliszu w roku 1808 dzieło medyczne tłumaczone z języka niemieckiego o radach dla matek.
      Fizykiem powiatowym w roku 1810 był dr Bednyrczyk, który wraz z chirurgiem powiatowym Leonhardem ogłosili, że będą szczepić ubogie dzieci przeciw ospie. Ale chętnych nie było.
     Wreszcie zakończono budowę szpitala św. Trójcy, rozpoczętą w roku 1804. Wprowadzono w nim opiekę lekarską i pierwszym lekarzem był wspomniany wyżej Leonhard z pomocnikiem, chirurgiem Vetterem. Był to początek unowocześnienia kaliskiego szpitala, który posiadał już 



      W roku 1877 odbyło się organizacyjne zebranie Kaliskiego Towarzystwa Lekarskiego, a pierwszym prezesem obrano dr. Józefa Rymarkiewicza.
      W roku 1882 lekarz L. Marczewski wydał ostatnie dzieło medyczne w Kaliszu pt. "O kąpielach płynnych i parowych". Było to ostatnie dzieło do czasu wybuchu pierwszej wojny światowej.
Mimo postępu w medycynie, w tym wieku panowały epidemie nawiedzające także i Kalisz: ospa, tyfus plamiasty, cholery. W roku 1932 rozpoczęto budowę nowego i nowoczesnego szpitala przy ul. Toruńskiej, którą ukończono w 1937 roku. Nadszedł okres okupacji niemieckiej a potem nowe czasy, ale to już inna sprawa.


Lekarz ks. Ludwik Perzyna