Prosna

      Już w epoce brązu (1800-1200 lat przed Chr.) na Prośnie biegła granica kultur tzw. ceramiki sznurowej i plemion wenetyjskich2. W drugim okresie epoki brązu na Prośnie biegła granica zasięgu plemion wenetyjskich i słowiańskich. W okresie zwanym halsztackim 7500 r. przed Chr. (granica przebiegała wzdłuż rzeki ku północy. Kierowali się tutaj wojowniczy Scytowie, którzy obierali na swoje siedziby tereny błotniste, a na takim terenie powstał później Kalisz. Tutaj też miało swoje siedziby plemię Helisiów3.
      Przed wiekami Prosna przepływająca przez Kalisię - Kalisz, miała tu swoje przeprawy dla kupców rzymskich wędrujących szlakiem bursztynowym ku Bałtykowi. Potem wiązała plemiona wielkopolskie od początku powstania państwa piastowskiego, z którego wyodrębniła się historyczna Ziemia Kaliska. Prosna stanowiła główną oś regionu, którego ośrodkiem był zawsze Kalisz.
       Wzdłuż jej biegu powstawały osady służebne. Rzeka broniła przed wrogiem służąc jako fosa. Przez wieki dostarczała ludziom wody, wówczas jeszcze czystej, ale także zalewała ich, najczęściej ubogie, uprawy i siedziby. W latach zaborów była granicą sztucznie dzielącą ziemie Wielkopolski.
      Dziś Prosna znowu jednoczy ziemię i ludzi, zabliźniając rany zadane przez zaborców i okupantów.
      Prosna płynie z południa ku północy, a poprzez Wartę i Odrę ku Bałtykowi. W ciągu wieków zmieniała swoje koryta tworząc liczne odnogi, piaszczyste wyspy i łachy. Zmiany jakie nastąpiły w jej układzie tylko w przybliżeniu można odtworzyć na podstawie zachowanych opisów, a także ze szczegółowych map, które zaczęły ukazywać się dopiero pod koniec XVIII w.
      Prosna ma także kontakt z Odrą poprzez połączenie z Ołobokiem i Baryczą, płynącą bezpośrednio do Odry. To połączenie o fachowej nazwie - biufurkacja - polega na tym, że przy większych opadach deszczu tworzą się na obszernych łąkach rozlewiska, których wody się łączą.
      Dane geograficzne rzeki publikowane w różnych wydawnictwach różnią się nieco. W Wielkiej Encyklopedii Powszechnej podaje się, że Prosna bierze początek we wsi Wolęcin położonej 11 kilometrów od Olesna w województwie częstochowskim na wysokości 260 m npm. i jej długość wynosi 229 km4.
       Mapa turystyczna Prosny wydana przez Wydawnictwo Kartograficzne w 1963 r., zawierająca szczegółowy opis rzeki i miejscowości nad nią położonych, skraca jej długość o 3 km.
      Słownik Geograficzny Polski tak opisuje Prosnę: Prosna płynie przez Wyżynę Woźnicko-Wieluńską jej długość 216,8 km, powierzchnia dorzecza 4924,7 km, wypływa na wysokości 260 m npm. w pobliżu wsi Wolęcin, potem płynie przez Wysoczyznę Wieruszowską i Kotlinę Grabowską, ujście na wysokości 70 m npm. w pobliżu wsi Modlnica koło Pyzdr. Spadek w górnym biegu 4 %
o, w dolnym 0,3 %o, średni przepływ przy ujściu 16 m/sek, temperatura średnia w zimie 3,1 °C, a w lecie 14,7 °C. Ważniejsze dopływy lewe: Pratwa, Pomianka, Niesób, Smolnica, Ołobok i Ner. I prawe: Struga Węglewicka, Łużyca, Pokrzywnica z Trojanówką i Cienią oraz Swędrnia.
      Słownik ten wydany był w końcu XIX w. i dziś zapewne w pomiarach rzeki byłyby różnice.
      Przybór wód na Prośnie pochodzi głównie z topnienia śniegów i lodów oraz opadów deszczu. Przybór jest zwiększony szczególnie w okresie wiosennym. Najmniej wody bywa latem i jesienią.
      Rzeka była niegdyś bogata w ryby. W średniowieczu miały tu swoje żeremia bobry. Dziś ryb jest bardzo mało. Na ich brak wpływa niewątpliwie zanieczyszczenie rzeki, a także duża liczba wędkarzy łowiących jeszcze płocie, leszcze, okonie, szczupaki a czasem i węgorze i brzany.
      Wędrując od źródeł Prosny do ujścia spotykamy po drodze wiele interesujących miejscowości. Jeszcze na terenie województwa częstochowskiego leży miasteczko Praszka, w pobliżu którego w XIX w. istniała huta żelaza. W niedalekich Zdziechowicach w tym samym czasie działała huta miedzi. W tej miejscowości pozostały groble, które według legendy kazała usypać królowa Bona, wyjeżdżając na zawsze z Polski, by zapewnić bezpieczniejszą przeprawę wywożonych skarbów.
      Na siedemdziesiątym kilometrze usadowił się stary Bolesławiec, gdzie przed kilkunastu laty zabezpieczono ruiny zamku z czasów piastowskich. Potem rzeka przepływa tuż przy samotnym młynie o nazwie "Krupka", która pochodzi od nazwiska młynarza, który tu mieszkał i był okiem i uchem króla Jagiełły, w czasach gdy Prosna była granicą pomiędzy Królestwem a Śląskiem, będącym we władaniu Władysława Opolczyka.
      W Wieruszowie istniała w XIX w. komora celna, a leżący po drugiej stronie rzeki Wieruszów-Podzamcze stanowił niegdyś rosyjsko - pruski punkt graniczny. Nieopodal Wieruszowa, w miejscowości Mirków, także w XIX w., pracowała papiernia potrzebująca dużo wody, przeniesiona później do Jeziorny k/Warszawy.
      Dalej Prosna omija wieś Wyszanów, mija miasteczko Grabów i wieś Giżyce z modrzewiowym dworkiem i młynem na swej odnodze. Potem płynie w pobliżu Ostrowa Kaliskiego -wsi należącej w XVIII w. do Kalisza. Tutaj Prosnę zasila rzeczka Łużyca. Dalej płynie koło wsi Wielowieś Klasztorna, w pobliżu której w 1952 r. zaprojektowano duży zbiornik retencyjny, do dziś nie zrealizowany. Dalej mija wieś Ołobok, tuż przy dawnych zabudowaniach klasztoru cystersek, gdzie w XIV w. łowiono królewskie bobry. W tej miejscowości z Prosną łączy się jej dopływ Ołobok. Pod wsią Żydów Prosna tworzy duże wyspy, a jej wysoki brzeg żłobią jary porośnięte drzewami i krzewami. Jary te nazywano dawniej wydorami.
       Rzeka osiąga Kalisz w Piwonicach, które dawniej były wsią, dziś znajdują się w granicach miasta. Nieco dalej Prosna przyjmuje wody strumienia Pokrzywnica, na którym w roku 1979 powstał zbiornik wodny zasilany przez strumień Cienia-Trojanówka, zlokalizowany we wsi Szałe. Zalew o długości 4 km znacznie zmniejszył ryzyko powodzi w Kaliszu i okolicy. Na zalewie skupia się sport wioślarski, uprawiany przedtem na Prośnie w obrębie parku. Warunki wypoczynku są tu znakomite. Zalew sąsiaduje z ogromnym terenem działek rekreacyjnych z jednej strony i lasem Winiarskim z drugiej. Szerokim korytem wpływa Prosna do śródmieścia Kalisza i obejmuje je trzema ramionami. Jedno z nich o nazwie Bernardynka już na terenie parku zasilają wody dopływu -Swędrni. Główny nurt łączy się na wysokości ul. Nadwodnej z kanałem Rypinkowskim i już poza miastem, na wysokości Kościelnej Wsi dwa koryta łączą się w jedno i płyną dalej ku Zagorzynowi, Jedlcowi, Jastrzębnikom i Choczowi, w których archeologowie odkrywają ślady pradawnego osadnictwa. Według legendy, a może jest to prawda historyczna, w pobliżu wsi Komorze zamierzał przeprawić się przez Prosnę do powstania Adam Mickiewicz.
      Wreszcie po przebiegu 229 km wpada do Warty poniżej miasta Pyzdry. Każda z miejscowości leżących nad Prosną ma swoją historię, mniej lub bardziej znaną, ale zawsze ściśle związaną z sąsiedztwem rzeki. Najmocniej jednak Prosna zrosła się z Kaliszem położonym na ok. 135 kilometrze od jej źródeł.

-------------------------------------------------------
2. Epoka brązu na ziemiach polskich. Rozdz. III. W: Dzieje Polski pod red Jerzego Topolskiego. Warszawa 198. 
3. tamże
4. Wielka Encyklopedia PWN. Warszawa 1967. T. 9 s. 471.