VIII. Krótkie dni wolności (1806-1813)

     Gwiazda Napoleona urzekała w początkach wieku liczne kraje i narody Europy, dla Polaków zaś jej blask był nadzwyczaj intensywny, albowiem łączył się z wymarzonym niepodległym bytem. Toteż zapominali o tragedii Legionów, pozbywali się uprzedzeń i ochoczo podążali za wezwaniem współtwórcy Legionów Józefa Wybickiego i generała Jana Henryka Dąbrowskiego, aby zrywać pruskie pęta i tworzyć wolne państwo. Klęska Prus pod Jeną, berlińska odezwa Wybickiego i Dąbrowskiego, wybuch powstania w Wielkopolsce, utworzenie Księstwa Warszawskiego na mocy traktatu tylżyckiego - to etapy, którymi wolność szła do Polaków. W Księstwie Warszawskim Kalisz został stolicą departamentu, ale nie stało się to czynnikiem jego rozwoju, bowiem jak cały kraj i miasto ponosiło olbrzymie ciężary utrzymania własnej i francuskiej armii. Klęska Napoleona w 1812 r. przekreśliła chwilowo dążenia Polaków do swobody, nie ostatecznie jednak i nie na długo.

     1806 - 28 października z Kalisza wymaszerował ostatni oddział wojsk pruskich, pozostawiając nieliczną załogę.
     - 9 listopada Kalisz zerwał pęta pruskie. Dzierżawca Opatówka Kacper Miaskowski przywiózł do Kalisza drukowaną w Berlinie odezwę gen. Jana Henryka Dąbrowskiego i Józefa Wybickiego, wzywającą ludność polską do przejmowania władzy w swoje ręce. Rozbrojono załogę pruską składającą się ze 127 żołnierzy, przejęto urzędy, zerwano pruskie orły z budynków administracyjnych. W pięć dni później do miasta wkroczył dwustuosobowy oddział francuskich strzelców konnych pod dowództwem płka Dechampsa. W tym też miesiącu przybył do Kalisza gen. Paweł Skórzewski i rozpisał pobór rekrutów, w kilka dni później zjawił się Józef Wybicki dla zorganizowania władzy cywilnej.
     - Na prezydenta miasta Kalisza wybrano Jana Karola Horninga. W czasie rządów pruskich był on dyrektorem policji, ale pozostał w mieście.
     - Organizatorem II Legii Kaliskiej był gen. Józef Zajączek, a szefem sztabu były adiutant Tadeusza Kościuszki - Stanisław Fiszer. Kaliskie pułki piechoty nosiły numery 5, 6, 7, 8. Na jazdę składał się 3 pułk ułanów i 4 pułk strzelców konnych.
     - Po upadku rządów pruskich i utworzeniu Księstwa Warszawskiego Korpus Kadetów został podporządkowany władzom polskim.

     1807 - 19 stycznia Komisja Rządząca mianowała dowódcą II Legii (Kaliskiej) gen. J. Zajączka w randze generała dywizji.
     - 21 stycznia przybył do Kalisza Hieronim Bonaparte na czele wojsk bawarskich, a później gen. Quidinot z wojskami francuskimi. Wkrótce też do miasta wszedł 8 pułk Księstwa Warszawskiego z komendantem Cyprianem Godebskim. Pułk ten opuścił miasto w roku następnym, udając się do Konina.
     - 28 stycznia na czterech rogach rynku, w obecności tłumnie zgromadzonych mieszkańców i wojska francuskiego, uroczyście odczytano dekret Napoleona z 14 stycznia o powołaniu Komisji Rządzącej Księstwa Warszawskiego.
     - Kwiecień. Przybył do Kalisza szef szwadronu jazdy legionów polskich z Włoch - Stanisław Klicki z sześcioma oficerami dla zakupienia 500 koni i zwerbowania tyluż ludzi dla pułku ułanów.
     - 5 maja wybrano władze miejskie. Prezydentem został Andrzej Beber, który piastował urząd przez kilka miesięcy. Po nim ponownie mianowany został Jan Karol Horning.
     - 22 lipca Kalisz został stolicą departamentu Księstwa Warszawskiego. Posiadał też tytuł miasta municypalnego na równi z Toruniem, Poznaniem i Warszawą.
     - Wśród powołanych w Księstwie Warszawskim 10 “pocztamtów centralnych” - był Kalisz. Podlegały mu placówki, tzw. ekspedycje, w Błaszkach, Grabowie, Kole, Koninie, Ostrowie, Sieradzu, Stawiszynie, Sulmierzycach, Władysławowie i Warcie, a ponadto tzw. “poczthalterie” (stacje zmiany koni) w Piotrkowie, Widawie, Kępnie, Częstochowie i Sławkowie.
     - Napoleon Bonaparte nadał, w uznaniu zasług żołnierskich, gen. J. Zajączkowi dobra ziemskie, m.in. Zawodzie, Rypinek i Stare Miasto, zaś poza obszarem dzisiejszego Kalisza - Opatówek.
     - Po opuszczeniu miasta przez francuskiego komendanta Boissena na jego miejsce powołano płka Godebskiego. Dowódca Legii, jak i komendant miasta, często decydował także w sprawach cywilnych, nie licząc się z opinią władz administracyjnych. Na tym tle dochodziło do konfliktów.
     - W tym samym roku zmarło dziecko Godebskich, pochowano je w podziemiach kościoła Reformatów.
     - W październiku obchodzono uroczyście rocznicę zwycięstwa Napoleona pod Ulm i Jeną. W uroczystościach wziął udział garnizon kaliski z płkiem Godebskim. Przemawiał gen. J. Zajączek.
     - Kaliską szkołę departamentową przemianowano na Królewskie Gimnazjum z programem i organizacją szkoły licealnej.
     - 16 grudnia prefektem departamentu kaliskiego mianowano Antoniego Garczyńskiego.
     - Kalisz otrzymał nową pieczęć o średnicy 32 mm. Zamiast herbu miasta widniała na niej tarcza z orłem polskim w koronie, czyli godło Księstwa Warszawskiego, a nad nią mała korona. Dookoła biegł napis: PREZYDENT MUNICYPALNOŚCI MIASTA KALISZA.
     - Rozebrano kościółek Św. Walentego na Przedmieściu Toruńskim oraz zlikwidowano cmentarz przykościelny. Nowy cmentarz założono na Przedmieściu Wrocławskim.
     - Aleja Luizy otrzymała nową nazwę na cześć żony Napoleona - Józefiny.

     1808 - Na rewię wojskową z okazji pierwszej rocznicy bitwy pod Frydlandem przybyły oddziały II Legii: 5 pułk piechoty z Ostrowa Wlkp. pod dowództwem Michała Radziwiłła, 8 pułk piechoty pod dowództwem płka Godebskiego, 6 pułk piechoty z Częstochowy, 3 pułk ułanów z Odolanowa dowodzony przez płka Łączyńskiego i 4 pułk strzelców konnych pod dowództwem Tadeusza Tyszkiewicza. Rewia rozpoczęła się na łęgach rypinkowskich po nabożeństwie w kościele Św. Mikołaja. Dalszy przegląd odbył się na polach dobrzeckich. Rewię przyjmował gen. J. Zajączek w otoczeniu świty.
     - 29 lipca wkroczył do miasta marszałek wojsk francuskich Louis Davout. W Kaliszu i okolicy stało w tym czasie około 8 tys. żołnierzy polskich i francuskich. 16 września Davout opuścił Kalisz.
     - 15 sierpnia żegnano, sformowany w podkaliskiej wsi Dobrzec 7 pułk piechoty, który wyruszał do Hiszpanii pod dowództwem Macieja Sobolewskiego. W Kaliszu pozostały zapasowe kompanie 5 i 7 pułku oraz kompania kadrowa 4 pułku jazdy. Z tej okazji bawiący w mieście teatr Wojciecha Bogusławskiego wystawił komediooperę Pożegnanie autorstwa Ludwika Dmuszewskiego.
     - Do połowy tego roku wykładowcami i wychowawcami w Korpusie Kadetów byli przeważnie Niemcy, a na czele szkoły stał mjr Berg. W drugiej połowie roku kadetów niemieckiego pochodzenia odesłano do Berlina, wymieniono pedagogów Niemców na Polaków, a komendantem został płk Wincenty Podczaski. Program nauki w Korpusie zrównany został z programem szkół departamentowych.
     - Ukazały się pierwsze numery “Dziennika Departamentu Kaliskiego”, wychodzącego do 1816 r. Jego kontynuacją był “Dziennik Urzędowy Województwa Kaliskiego” i “Dziennik Urzędowy Guberni Kaliskiej”, ukazujący się do 1844 r.
     - Wybitny architekt Piotr Aigner zaprojektował dla miasta, nigdy nie zrealizowany, monumentalny pomnik cesarza Napoleona. Inicjatorami budowy pomnika byli oficerowie stacjonującej w Kaliszu II Legii.
     - Rozebrano dalszą część wieży ratuszowej. Wieżę zaczęto rozbierać już w 1804 r., roboty trwały jednak do 1812 r., w którym pozostałość sprzedano Józefowi Markowi jako materiał na budowę browaru. W tym czasie biura magistratu mieściły się w domu nr 10 na rogu rynku i ul. Mariańskiej, należącym do Eleonory Gibasiewiczowej.
     - Kalisz liczył 6 712 mieszkańców (w tym 2 532 Żydów), należąc do grupy 9 większych miast Księstwa Warszawskiego o zaludnieniu powyżej 5 tys. osób.

     1809 – 15 lutego odbyło się w Kaliszu pierwsze zebranie gminne, którego celem był wybór przez miasto i powiat posłów i deputowanych na sejm do Warszawy.
     - 1 listopada uroczyście obchodzono podpisanie traktatu pokojowego pomiędzy Napoleonem I a cesarzem Austrii Franciszkiem II, zawartego 14 października tego roku.
     - Powołano radę handlową. Składała się ona z czterech osób i miała za zadanie sprawowanie pieczy nad rozwojem miejscowego przemysłu i handlu.
     - Prefekt departamentu wydał zarządzenie o karach na piekarzy “krzywdzących ludność na wypieku”. Skazany miał stać na rynku w niedzielę i święto z tabliczką na szyi z napisem “za oszustwo”.
     - W Kaliszu istniały w tym czasie trzy pensje zwane czteroklasowymi szkołami wyższymi. Znane jest nazwisko jednej z właścicielek pensji - pani Varning.

     1810 - W marcu nawiedziła miasto wielka powódź, wyrządzając znaczne szkody klasztorom Franciszkanów i Bernardynów.
     - 3 maja przybył do Kalisza król saski i wielki książę warszawski Fryderyk August, a z nim saski minister, hr. Senft-Pilsach.
     - 20 sierpnia Kalisz odwiedził ks. Józef Poniatowski z generałami Janem Henrykiem Dąbrowskim i Stanisławem Fiszerem. Książę Józef mieszkał w Dyrekcji Skarbu w rynku, Dąbrowski w Hotelu Polskim Woelfla, a Fiszer w domu Mikłaszewskiej przy ul. Warszawskiej.
     - Doktor Bednarczyk - fizyk powiatowy i Leonard - chirurg powiatowy ogłosili, że będą szczepić przeciw ospie ubogie dzieci - chętnych nie było.
     - Władze miejskie nadały nazwiska tym Żydom, którzy ich jeszcze nie posiadali. Do tej pory Żydzi posługiwali się imionami, do których przydawano przydomki określające ich zajęcie.
     - 14 listopada klasztor Kanoników Regularnych Lateraneńskich przy kościele Św. Mikołaja został zniesiony dekretem arcybiskupa gnieźnieńskiego Ignacego Nałęcz Raczyńskiego. W miejsce zakonników osadzono księży świeckich. Kanonicy lateraneńscy zarządzali kościołem Św. Mikołaja przez 452 lata.

     1811 - Kalisz liczył 462 domy mieszkalne i miał 12 gmachów publicznych. Liczba mieszkańców wynosiła 8 253 osoby.
     - Występował zespół aktorski Kaspra Kamińskiego.

     1812 - Przez miasto przemaszerowały wojska napoleońskie: legia polska z ks. Józefem Poniatowskim, 20-tysięczny korpus saski, 30-tysięczny westfalski oraz korpusy bawarskie i wirtemberskie, a także Włosi i Hiszpanie.
     - W kwietniu przebywał w Kaliszu król westfalski Hieronim, brat Napoleona Bonapartego. Jego pobyt kosztował miasto 100 tys. zł. W związku z tym, że gmina żydowska nie zapłaciła podatku na ten cel, władze miasta zamknęły synagogę.
     - Królewskie Gimnazjum Kaliskie przemianowano na Szkołę Departamentową. Program nauczania przygotowywał młodzież do studiów na każdym wydziale Szkoły Głównej.
     - Przebywał w Kaliszu Julian Ursyn Niemcewicz.
     - Kroniki odnotowały, że wreszcie ostatnie szczątki dawnego ratusza rozebrano przy pomocy szesnastu więźniów, a uzyskany materiał budowlany sprzedano.
     - W czasie nieobecności Teatru Narodowego Wojciecha Bogusławskiego występowały w Kaliszu wędrowne trupy pod dyrekcją Karola Baura. Występy powtarzano w latach 1814 i 1816.

     1813 - Wojska napoleońskie w czasie odwrotu spod Moskwy zajęły na lazaret klasztor Bernardynów. Stojący przed nim do dziś obelisk wznieśli Francuzi nad wspólną mogiłą około 300 żołnierzy francuskich i bawarskich. Podczas pobytu Francuzów obrabowano skarbiec i zniszczono bibliotekę klasztoru.
     - 13 lutego gen. Regnier dowodzący korpusem francuskim stoczył walkę z nacierającymi wojskami rosyjskimi. Następnego dnia Rosjanie wkroczyli do Kalisza.