VII. Pod pruskimi rządami (1793-1806)

     W 1793 r. Prusacy, na mocy traktatu rozbiorowego z Rosją, zajęli znaczne obszary Polski z Poznaniem i Kaliszem, tworząc z nich - po dalszych nabytkach w trzecim rozbiorze - prowincję, tzw. Prusy Południowe. Krótkie stosunkowo rządy pruskie wywarły znaczny wpływ na stan miasta i umysły jego obywateli. Surowe pruskie porządki pozbawiły Kalisz dawnych urządzeń miejskich, jak np. murów obronnych, pozwalając jednak na jego rozbudowę i modernizację. Był to okres dużych, nie spotykanych dotąd, regulacji urbanistycznych. Wraz z nimi, wraz z usuwaniem skutków wielkiego pożaru z 1792 r. zacierały się ślady minionej epoki. Pojawiły się nowe instytucje, nowe formy życia miejskiego. Niektóre z nich - Korpus Kadetów czy loże masońskie, nie mówiąc o organach administracyjnych - służyły celom germanizacyjnym. Najzupełniej nowym zjawiskiem była szeroka fala kolonizacyjna Niemców, napływających przede wszystkim za Śląska. Tym większe przeto znaczenie miały formy i instytucje życia narodowego, kształtujące się w tych latach, z których działalność Teatru Narodowego Wojciecha Bogusławskiego wysuwa się na miejsce pierwsze.

     1793 - Na mocy traktatu podpisanego w Petersburgu między Rosją a Prusami nastąpił drugi rozbiór Rzeczypospolitej. 13 lutego do Kalisza wkroczyły wojska pruskie pod dowództwem generałów Frenkenberga i von der Trencka. Część rozkwaterowała się w Kaliszu, a część pomaszerowała dalej.
     - W czasie zajmowania miasta przez Prusaków władze Kalisza stanowili: prezydent Stanisław Borucki, wójt Zieliński, kasjer Rysiński; rajcy: Trawkowski, Kaas, Podbowicz i Koźmiński oraz pisarz Skupiński. 18 maja do Kalisza przybył inspektor podatkowy, radca Menten, i z tą chwilą rozpoczął się okres rządów cywilnych władz pruskich.
     - Opis miasta wykonany przez Prusaków w latach 1793 -1794 wykazał, że miasto liczyło 3 832 mieszkańców, w tym 1 891 katolików, 1 706 Żydów, 192 luteran, 41 osób wyznania greckiego oraz ponad 150 duchownych. W mieście działało 41 cechów zrzeszających 451 rzemieślników, w tym 258 Żydów. Kalisz posiadał 6 browarów, 6 gorzelni i 40 alembików. W mieście były 53 domy murowane i 385 drewnianych, 3 młyny, 1 cegielnia, trzymano 112 koni, 17 wołów i 208 świń. Do miasta należały wsie: Czaszki, Tyniec, Dobrzec, Ostrów (Kaliski), Pieczyska, Saczyn, Chełmce, Wolica, Szałe i Takomyśl. Miasto posiadało także cegielnię i wapiennik.
     - W granice miasta włączono przedmieścia Wrocławskie i Toruńskie.
     - 20 września inspektor budowlany Wernicke wystąpił z wnioskiem o opracowanie planu odbudowy spalonego Kalisza.
     - Major Schack przystąpił do budowy lewego skrzydła kolegium pojezuickiego z przeznaczeniem na pomieszczenia Korpusu Kadetów.
     - Berlińska loża wolnomularska Royal York de Amitié założyła w Kaliszu symboliczną lożę trzystopniową Hesperus; zaledwie jedna trzecia jej członków była narodowości polskiej.
     - Po kasacie zgromadzenia duchaków - kanoników de Saxia, ich kościół oddano, po odnowieniu, duchowieństwu świeckiemu.
     - Bonifratrzy opuścili szpital Św. Ducha i wszystkie oddane im do dyspozycji zabudowania.

     1794 - W maju przyjechał do Kalisza pruski burmistrz Krumrey, zastępcą jego został Polak Zieliński. Z tą chwilą przestały działać wszelkie prawa polityczne, jakie uzyskano podczas Sejmu Czteroletniego.
     - Rząd pruski zamknął dawne staropolskie archiwum grodzkie. Utworzono nowe archiwum z ksiąg ziemskich i grodzkich - kaliskich i konińskich.
     - 22 sierpnia ogłoszono powstanie województwa kaliskiego przeciw Prusakom. Wkrótce też “obywatele województwa kaliskiego mieli akcję z Prusakami pod Kaliszem. Nie mając między sobą ludzi z wojskowością biegłych samą powodowani odwagą i nienawiścią do najeźdźcy, szczęśliwie ich rozproszyli i dwie armaty zabrali”.
     - Przeniesiono drukarnię arcybiskupią z Kalisza do Łowicza i połączono z istniejącą już tam od 1760 r. drukarnią prymasowską. W tej postaci drukarnia przeszła na własność Instytutu XX. Emerytów w Łowiczu. W 1835 r. sprzedano drukarnię Maurycemu Szindele za 5 tys. zł, który przeniósł ją ponownie do Kalisza.

     1795 - Prusy Południowe zostały podzielone na trzy departamenty: poznański, warszawski i kaliski. Kalisz stał się siedzibą królewsko-pruskiej wojenno-ekonomicznej kamery. Zarząd miasta, oprócz burmistrza, pozostał w rękach polskich.
     - Kamera pruska w Kaliszu opublikowała w “Gazecie dla Prus Południowych” zarządzenie Generalnego Dyrektorium o przywilejach dla osiedlających się w Kaliszu kolonistów niemieckich. Osiedleńcy mogli otrzymać następujące ulgi: wolne prawo miejskie, bezpłatne koncesje na prowadzenie rzemiosła, trzyletnią bonifikatę akcyzy, zwolnienie ojców i synów od służby wojskowej. Dla celów tej akcji skonfiskowano majątki kościelne i królewszczyzny, z których część “zasłużonym dla monarchii pruskiej” przyznano bezpłatnie lub po symbolicznych cenach.
     - 3 września powstała gmina ewangelicka w Kaliszu.
     - Powołano do życia drugą symboliczną lożę wolnomularską pod niemiecką nazwą Zu drei Flammen (Pod Trzema Płomieniami).
     - Nastąpiła likwidacja cmentarza przy kościele św. Mikołaja. Szczątki zmarłych, także z podziemi kościoła, ekshumowano i przeniesiono do wspólnej mogiły.

     1796 - Prezes kamery pruskiej uzyskał reskrypt, wydany 9 lipca w Berlinie, zezwalający na zburzenie kościoła Św. Mikołaja. Na jego miejscu zaprojektowano urządzenie skweru. Jedną z przyczyn decyzji było zaniedbanie świątyni, ale niewątpliwie za sprawą tą kryła się walka z katolicyzmem i polskością. Odbyła się nawet licytacja kościoła na materiał budowlany, ostatecznie jednak władze pruskie zmuszone zostały do zrezygnowania z tych planów wobec zdecydowanej postawy społeczeństwa Kalisza.
     - Prorektorem kaliskich szkół był ksiądz Jan Gorczyczewski.

     1797 - Prusacy zakończyli przebudowę szkół jezuickich na Korpus Kadetów. Otwarcie szkoły nastąpiło w obecności 125 kadetów. Do Korpusu przyjmowano chłopców w wieku około 10 lat. Nauczano języka niemieckiego, historii Prus, początków matematyki i przedmiotów wojskowych. Personel składał się z dyrektora, dwóch profesorów, dwunastu guwernerów, dwóch nauczycieli języka francuskiego, chirurga, nauczyciela tańca, feldfebla, dwóch sierżantów, dwunastu posługaczy i ekonoma.
     - W dawnym konwikcie - bursie pojezuickiej - w rynku umieszczono szkołę (dawniej wojewódzką), która. do tej pory mieściła się w budynku kolegium.

     1798 - Pruskie biura kamery i regencji przeniesiono z Piotrkowa i umieszczono je w części dawnego kolegium jezuickiego.
     - Arcybiskup Ignacy Krasicki przebywał w grudniu 1797 r. w Berlinie i tam “grzecznościami ujęty” zgodził się na oddanie kościoła pojezuickiego ewangelikom.
     - Powstałe w tym roku Towarzystwo Republikanów objęło swoją działalnością także teren województwa kaliskiego i zrzeszało 34 członków; w Kaliszu działał pełnomocnik władz naczelnych - Moskorzewski.
     - Kościół pojezuicki oddany został za zezwoleniem papieskim do dyspozycji rządu pruskiego, który przekazał świątynię gminie ewangelickiej reskryptem królewskim z 16 maja 1804 r. W związku z tą decyzją szczątki pochowanego w kościele pojezuickim prymasa Stanisława Karnkowskiego przeniesiono do podziemi kolegiaty. Kościół powrócił pod administrację kościoła katolickiego dopiero po 1945 r.
     - Do Kalisza przybył i rozpoczął trwającą ponad ćwierć wieku działalność wydawniczą Karol Wilhelm Mehwald (1772-1824), uprzywilejowany drukarz króla pruskiego. Jego warsztat zapoczątkował nową - obejmującą cały XIX w. - epokę w historii kaliskiego drukarstwa.
     - Przebudowa kościoła Ś
św. Wojciecha na Zawodziu. Na jednej z belek świątyni wycięto napis “Anno Domini 1798 die 24 Aprilis Sebastian Zieliński kościoła tego fundator kunsztu garncarskiego z parafianami wszystkimi. Cieśla Jan Kejner (według innych źródeł nazwisko cieśli brzmi Kcimej).
     - 23 lipca zmarł w Kaliszu ksiądz Stanisław Kłossowski, proboszcz i prałat kolegiaty oraz jej budowniczy w nowym kształcie.
     - Klasztor franciszkański zajęto na więzienie.
     - Na terenach dawnych ogrodów jezuickich i przyległych pastwiskach miejskich założony został park miejski.

     1799 - Niemiecki aktor K. Doebbelin uzyskał wyłączność na występy teatralne na terenie Prus Południowych, do których należał Kalisz.

     1800 - W nocy z 1799 na rok 1800 rozbłysło 14 pierwszych olejowych lamp “rewerberowych” z reflektorami lustrzanymi, zainstalowanych kosztem 322 talarów. Wisiały na przeciągniętych przez ulice linach, aby można było je opuszczać do czyszczenia. Każda taka lampa dawała 40 razy więcej światła od zwykłej lampy olejowej. Paliły się od października do końca kwietnia w godzinach od zmroku do północy. Koszty oświetlenia opłacali właściciele domów.
     - Trwała odbudowa miasta po pożarze w 1792 r. Jednocześnie rozbudowywano miasto poza murami obronnymi, które częściowo zostały rozebrane. Powstały nowe ulice - m.in. aleja Luizy (dzisiejsza al. Wolności), nazwana tak na cześć żony króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III.
     - W końcu lipca do Kalisza przybył po raz pierwszy Teatr Narodowy Wojciecha Bogusławskiego i przez cały sierpień dał szereg przedstawień w szopie stojącej w pobliżu miejskiego szpitala. Wkrótce potem Bogusławski zwrócił się do władz pruskich o przekazanie w wieczystą dzierżawę zrujnowanego kościoła Św. Ducha.
     - Wizytatorzy pruscy Gedike i Niemeyer stwierdzili wysoki poziom szkoły akademickiej i ocenili ją najwyżej spośród szkół istniejących w Kaliszu, Poznaniu i Warszawie. Kaliska szkoła do końca okupacji pruskiej zachowała charakter narodowy.
     - Miasto liczyło 186 domów murowanych i 450 drewnianych oraz 5 zbudowanych z tzw. muru pruskiego.

     1801 - Wojciech Bogusławski wystawił pierwszy w Kaliszu budynek teatralny z drewna i muru pruskiego. Teatr miał wymiary 30 x 15 m, a widownia mogła podobno pomieścić 1000 widzów. Budową teatru kierował osobiście Bogusławski, wnętrze zdobił malarz Antoni Smuglewicz przy współpracy Millera, Zielińskiego i Plerscha. Budynek ten stał na rogu pl. Kilińskiego i ul. Babinej. Rozebrano go w 1817 r.
     - Alojzy Biernacki (1778-1854) objął majątek rodzinny Sulisławice koło Kalisza, który przekształcił we wzorowe gospodarstwo; był on jednym z pionierów postępu rolniczego w Polsce w początkach XIX w. Biernacki był w 1810 r. sędzią pokoju departamentu kaliskiego, a w 1820 r. przewodniczącym Rady Obywatelskiej w Kaliskiem. Związany z Niemojowskimi i kołem kaliskim, należał do najbardziej czynnych w opozycji sejmowej podczas sesji w 1830 r. Był ministrem skarbu w rządzie powstańczym, po upadku insurekcji listopadowej był działaczem emigracyjnym w Paryżu, współzałożycielem Szkoły Polskiej, zwanej Batignolles.

     1802 - Arcybiskup gnieźnieński Ignacy Raczyński wywiózł z Kalisza do Grabowa, liczącą około 6 000 tomów, bibliotekę klasztoru Franciszkanów.
     - Wypalony w 1792 r. zamek kaliski nabył Fryderyk Wardeman, a w rok później Jerzy Myszkiewicz - winiarz. “Zamek stał w czworobok nieprawidłowy z 3 stron obudowany, a od 4 murem zamkniony. Korpus główny przypierał na około 100 łokci do muru miejskiego, z którym stanowił całość. Mur od zewnątrz wzmacniały skarpy. Bok prawie równoległy do korpusu głównego wychodził na ulicę Grodzką, był najkrótszy i tędy wjeżdżało się na dziedziniec zamku o powierzchni 1 000 łokci, od strony toruńskiej równolegle z ulicą. Bok czwarty stanowił mur”. Wkrótce potem ruiny zamku oraz dalszą część murów obronnych rozebrano.
     - Wielka loża berlińska Zu drei Weltkugeln założyła kapitułę niższą loży wolnomularskiej. Składała się ona niemal wyłącznie z Niemców i uważana była za jeden z licznych środków służących germanizacji.

     1804 - Kalisz liczył 7 085 mieszkańców, w tym 2 686 Polaków, 2 220 Niemców, 2 113 Żydów i 66 Greków. Jedenaście lat wcześniej w mieście mieszkało zaledwie 193 Niemców. W tym czasie przejęli oni 114 nieruchomości miejskich, zdominowali przemysł i rzemiosło.
     - Garnizon pruski w Kaliszu liczył 336 żołnierzy i 200 członków ich rodzin.
     - Ślady wielkiej pogorzeli z r. 1792 powoli usuwano. Każdego roku przybywało kilka piętrowych kamienic, doprowadzono bruki do porządku. Na Prośnie stanęły nowe mosty, na ulicach lampy olejowe. Uprzątnięto też “śmieci wiekami całymi za miejskim murem od strony dzielnicy żydowskiej w fantastyczne wzgórza gromadzone, a napełniające zaduchem całe miasto”. Zaprowadzono obowiązkowe sprzątanie ulic, włączono w obręb miasta przedmieścia Wrocławskie i Warszawskie.
     - Stojący w pobliżu ówczesnego budynku teatralnego kościół Św. Ducha usiłowano sprzedać gminie greckiej za kwotę 1 000 talarów (6 000 zł) i roczny czynsz w wysokości 25 talarów. Transakcja jednak nie doszła do skutku - pieniądze zwrócono gminie.
     - Budynek szpitala Św. Ducha groził zawaleniem i kamera pruska wydała polecenie zupełnego zburzenia obiektu. Ubogich przeniesiono do sąsiedniego klasztoru Bernardynek. Kiedy i ten klasztor wkrótce rozebrano, kamera postanowiła wybudować obok nowy budynek dla 36 chorych i ubogich.
     - W spisie składek dobrowolnych na rzecz kaliskich szpitali widnieją nazwiska: dr med. hofrat L. Meyer, medicinalrath Bednarczyk med. assesor chirurgus Franz Knorr, Domkowicz assesor Collegii mediei, De Szymanowicz - chyrurgus, dr med. Kuhn, Schulz - regierungs chirurgus. Równocześnie zabroniono zbierania jałmużny przez ubogich szpitala Św. Trójcy.
     - Rząd pruski wydał polecenie rozebrania resztek ratusza i jego wieży. Wieża ratuszowa była przed pożarem o 20 łokci wyższa niż wieża kolegiaty NMP. Pomiary dokonane przez budowniczego pruskiego Wildego wykazały, że fundamenty wieży posadowione były na głębokości 8 stóp, grubość muru miała 2 stopy i 4 cale.
     - Dawid Schnerr zbudował trzy domy i założył farbiarnię oraz drukarnię tkanin.

     1805 - 25 lutego wywieziono do Śremu franciszkanki (klaryski), a zabudowania klasztorne zamieniono na jatki i więzienie.
     - W październiku wśród więźniów, umieszczonych w części pomieszczeń klasztoru Franciszkanów, zjawiły się różne choroby zakaźne.
     - Ukazało się pierwsze kaliskie pismo periodyczne – “Kronika Miasta Kalisz”.

     1806 - Rozebrano pozostałe bramy miejskie, baszty i większą część murów obronnych.
     - Mimo ogromnych wysiłków i szeroko zakrojonych prac, miasto z trudem powoli wracało do normalnego życia po latach upadku i wielkim pożarze w 1792 r. Stąd i mało pochlebna ocena współczesnego historyka: “Kalisz słynny z mnóstwa szczurów, była to nędzna mieścina, brudna, pełna żydostwa, nie mająca prócz rynku i hotelu Woelfla murowanych domów. . . zbiór ruder, chat i błota. Zapadły na pół ratusz stał pustkami wśród rynku, a kilkadziesiąt kamienic otaczało go stanowiąc całą ozdobę siedliska władzy departamentowej”.