V. Złoty okres dziejów (1501-1655)

     Wiek XVI był szczytowym okresem rozwoju Rzeczypospolitej. Nazywano go rozmaicie, ale najbardziej powszechnie przyjęła się nazwa “złotego wieku”. Rzeczypospolita zażywała skutków swojej potęgi - państwowej, politycznej i gospodarczej. Kraj był wolny od wojen i napięć wewnętrznych, a życie mieszkańców biegło spokojnym, zrównoważonym rytmem; rozwijała się gospodarka folwarczno-pańszczyźniana na wsi, mieszczaństwo i miasta były w stanie rozkwitu. Polska stała się równoprawnym partnerem - politycznym i gospodarczym - dla innych krajów europejskich, złączyła się z nimi we wspólnocie kulturowej, którą stworzyły ideały Odrodzenia i humanistyczny pogląd na świat. Kalisz był nadal jednym z ważniejszych miast Korony i jak wiele innych cieszył się względami światłych monarchów Odrodzenia. Jego szczególny rozwój - w końcu XVI i pierwszej połowie XVII w. - przyszedł od strony dość niespodziewanej - od kościoła rzymsko-katolickiego, który postanowił położyć kres rozwojowi reformacji w Polsce. Tak tedy prymas Stanisław Karnkowski postanowił sprowadzić do Kalisza i Poznania jezuitów i ufundować budowle, które miały im służyć za ośrodki walki z innowiercami w Wielkopolsce, tutaj bowiem ruchy reformatorskie znajdowały szczególnie dużo zwolenników zarówno wśród szlachty, jak i mieszczaństwa. Zamierzenia prymasa, wspierane przez Zygmunta III, gorliwego rzecznika kontrreformacji, zwieńczone powstaniem w Kaliszu zespołu jezuickiego (kościół, kolegium, drukarnia, seminarium), wzbogaciły w różnoraki sposób życie naukowe i kulturalne miasta. Miały one niewątpliwie także znaczenie gospodarcze (ruch budowlany, pierwsze wodociągi miejskie) i urbanistyczne. Jednakże nad Rzeczypospolitą szlachecką, dożywającą w pierwszej połowie XVII w. największej chwały, i nad Kaliszem, i nad tysiącem innych polskich miast zaczęły gromadzić się ciemne chmury, zwiastujące trudne, niekiedy tragiczne lata.

     1502 - Wydano wilkierz (uchwała rady miejskiej, ustawa miejska) nakazujący posiadanie przy każdym domu sprzętu przeciwpożarowego.

     1503 - Podczas panowania króla Aleksandra szlachta odsunęła miasta, a wśród nich i Kalisz, od udziału w obradach sejmowych.

     1510 - Król Zygmunt I Stary potwierdził przywileje nadane miastu przez swoich poprzedników.

     1512 - 11 czerwca w Krakowie Zygmunt I Stary określił sposób wyboru władz miejskich Kalisza. Jest to najstarsza ordynacja wyborcza rady miejskiej. Obywatele miasta wybierali dwunastu kandydatów, spośród których starosta generalny Wielkopolski wybierał sześciu rajców, którzy tę funkcję sprawowali dożywotnio.

     1513 - 28 listopada Łukasz z Górki, kasztelan poznański i starosta generalny Wielkopolski, wydał wyrok uwalniający od kary burmistrza, rajców i pospólstwo miasta w sprawie pobicia i uwięzienia szlachcica Jana Piątkowskiego.

     1514 - 3 lutego Jan z Góry, wyznaczony bullą papieża Juliusza II do rozsądzenia sprawy pomiędzy Maciejem Żyrańskim, altarzystą (kapłan, pomocnik plebana przy określonym ołtarzu) ołtarza Marii Panny, a rajcami miasta o dochody związane z tym ołtarzem, uwolnił mieszczan kaliskich od rzuconej na nich klątwy.

     1515 - Zakończona została “wojna celna” z Wrocławiem. Miasto to było głównym partnerem Kalisza w handlu zagranicznym.

     1518 - Sędzią generalnym ziemskim kaliskim był Piotr z Konarzewa.
     - 16 marca król Zygmunt przyznał Kaliszowi prawo pobierania mostowego w wysokości 6 denarów od każdego wozu wiozącego towary. Uzyskane wpływy przeznaczono na naprawę mostów.

     1521 - Z polecenia arcybiskupa gnieźnieńskiego Jana Łaskiego, Maciej ze Śliwnik Śliwnicki, doktor obojga praw i kanonik gnieźnieński, sporządził spis beneficjów archidiakonatu kaliskiego, a między tymi i kościołów parafialnych Kalisza. Spis ten wchodzi w skład dzieła Liber benefciorum archidioecesis gnesnensis Joannis de lasco (Księga beneficjów archidiecezji gnieźnieńskiej Jana Łaskiego).

     1523 - 16 kwietnia Zygmunt I Stary zmniejszył, z dwóch do jednego, liczbę wozów, jakie miasto miało obowiązek dostarczyć na wyprawę wojenną.
     - 23 kwietnia król wydał mandat nakazujący ponoszenie ciężarów miejskich przez wszystkich posiadających domy i inne posiadłości w mieście bez względu na stan, przypominając, że opodatkowane są wspomniane nieruchomości, a nie ich posiadacze. Dokument ten nakładał także obowiązek pełnienia wart nocnych, do których należało zgłosić się z szablą i nabitą strzelbą.
     - Starosta generalny Wielkopolski w Poznaniu ustanawia w Kaliszu swego zastępcę - podstarościego (surrogatora), wyposażonego w kompetencje sądowe.

     1524 - Urodził się w Koninie Jan Zemełka (Zemelius), późniejszy doktor medycyny i filozofii, pięciokrotny burmistrz Kalisza. Po przeniesieniu się do Konina w r. 1580 ufundował szpital w tym mieście oraz dwie katedry na Akademii Krakowskiej. Zmarł w Koninie w 1607 r. i tam też został pochowany w ufundowanej przez siebie kaplicy grobowej.

     1526 - 19 stycznia burmistrz i rajcy miasta Kalisza za zgodą wójta, ławników i starszych cechowych sprzedali łaźnię miejską łaziebnikowi Stanisławowi za 40 grzywien.

     1531 - 19 maja w Kaliszu zmarł arcybiskup gnieźnieński Jan Łaski; pochowano go w Łowiczu.

     1532 - 30 kwietnia w Krakowie Zygmunt I Stary przyznał Kaliszowi czopowe (podatek od piwa, miodu, gorzałki i wina, nazwa pochodzi od czopa, którym zatykano beczki i kufy) na okres dalszych czterech lat na warunkach określonych w przywileju z 1523 r.

     1537 - Wybuchł wielki pożar, w którym spłonęły między innymi kościół Franciszkanów i ratusz miejski, ogień zniszczył też srebrne tłoki trzech najstarszych pieczęci miasta.
     - Przez kaliską komorę celną przepędzono na Śląsk 5 333 woły.
     - Po pożarze miasta rozpoczęły się największe znane roboty modernizacyjne obwarowań. Jeszcze w 1549 r. pracował przy nich murator Jan z Poznania. Odbudowano także ratusz oraz nadbudowano wieżę do wysokości dziesięciu pięter.

     1538 - Klasztor Kanoników Regularnych Lateraneńskich połączono krytą galerią z kościołem Św. Mikołaja i otoczono murem.

     1539 - 1 września w Krakowie król potwierdził szpitalowi Św. Ducha przywileje nadane mu przez Przemysła II, Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego.

     1540 - 25 marca Zygmunt Stary nadał Kaliszowi trzydniowe prawo składu na solone ryby i określił jego zasady. Prawdopodobnie było to wznowienie przywileju z 1500 r., nadanego przez króla Jana Olbrachta.

     1542 - W mieście wybuchły ekscesy antyżydowskie. Tłum wdarł się do synagogi i sprofanował rodały Tory (Pięcioksięgu). Król przesłał ostrzeżenie wobec miasta, że w przypadku powtórzenia się podobnych rozruchów władze miejskie będą musiały zapłacić karę w kwocie 2 000 grzywien.
     - Wzrosła liczba ludności żydowskiej wskutek napływu uchodźców z Pragi czeskiej. Pewna liczba Żydów przybyła także z Węgier.
     - Sprowadzony z Wrześni mistrz Franciszek założył zegar na wieży ratuszowej.
     - Rektorzy, nauczyciele i studenci kaliskiej kolonii akademickiej zobowiązani zostali mocą, popartego groźbą kary, rozporządzenia synodu piotrkowskiego do używania sukni duchownych.

     1543 - Pierwsze wzmianki o istnieniu wodociągu w Kaliszu. Wodę doprowadzano z przedmieścia Korczak ze zbiorników zbudowanych na strumieniu Krępica; do miasta przepływała ona przez kilka studni. Odkryta niedawno w dzielnicy Korczak, zbudowana z gotyckich cegieł cysterna, była prawdopodobnie częścią owego wodociągu.
     - W tym roku działali w Kaliszu Jan murator z Poznania, Błażej murator italus i Michał architector.

     1550 - Korzystając z tolerancji króla Zygmunta Augusta i opieki panów wielkopolskich znaleźli w Kaliszu gościnę arianie, bracia czescy, luteranie i kalwini. Tylko ci ostatni zdołali założyć gminę.

     1552 - 19 lutego w Piotrkowie król Zygmunt August potwierdził przywileje kaliskich cechów siodlarzy, paśników, rymarzy, stolarzy i kuśnierzy (w związku ze spaleniem się dokumentów tych cechów) oraz wydał nowe postanowienia dotyczące przyjmowania uczniów, wyzwalania czeladników, majstrów itp., nakazując wzorowanie się na zwyczajach obowiązujących w innych miastach, szczególnie zaś w Poznaniu.
     - 27 lutego Zygmunt August zezwolił rajcom miasta Kalisza na propinację piwa wrocławskiego w piwnicach miejskich, pod warunkiem przeznaczania dochodów z niej na potrzeby miasta.
     - 12 marca Zygmunt August znosi wprowadzoną przez Zygmunta I Starego zasadę dożywotniego sprawowania urzędów burmistrzowskiego i radzieckiego. Nowe rozporządzenie wprowadziło zasadę rocznej kadencji dla całej rady miejskiej. Wybory kandydatów odbywały się około Wielkiejnocy, a swe postanowienie co do składu rady starosta generalny Wielkopolski obwieszczał we wtorek poświąteczny.
     - Zygmunt August potwierdził przywilej Zygmunta Starego siedmiodniowego składu towarów przywożonych do miasta i określenia w związku z tym drogi handlowej, która z miast pruskich i śląskich powinna prowadzić przez Kalisz.
     - Morowe powietrze zabrało dwie trzecie ludności Kalisza, a urzędy na kilka miesięcy zawiesiły swe czynności.

     1554 - Król potwierdził ustawy dla cechu krawców kaliskich.

     1555 - Zygmunt August nadał nowe i potwierdził stare przywileje kaliskich sukienników.
     - Do Kalisza przybyło wielu dysydentów i ich duchownych spieszących na synod zwołany do Koźminka.
     - Kaliscy Żydzi otrzymali od Zygmunta Augusta przywilej, potwierdzający ich prawa do kupowania domów i zamieszkania na terenie miasta oraz uprawiania tam handlu i rzemiosła.

     1556 - 13 sierpnia Zygmunt August zezwolił władzom Kalisza na sprzedaż w piwnicach miejskich nie tylko wrocławskiego, lecz także gdańskiego piwa, dochody z wyszynku zaś nakazał obrócić na potrzeby miasta.

     1557 - 14 stycznia król nadał mieszczanom kaliskim prawo lokowania sądów na prawie ziemskim polskim i sądzenia według niego osób podległych jurysdykcji miejskiej w sporach ze szlachtą i jej poddanymi.
     - Zygmunt August zatwierdził dokonany przez miasto zakup wsi Ostrów i nadał Kaliszowi takie prawa do tej włości, jakie przysługiwały ówczesnym właścicielom dóbr ziemskich.

     1558 - 1 stycznia król potwierdził prawa miasta Kalisza do ogrodu położonego obok młyna miejskiego w Starym Mieście, otrzymanego przez miasto tytułem darowizny od franciszkanów w 1544 r., z obowiązkiem płacenia rocznie jednej grzywny i jednego korca soli na rzecz klasztoru Franciszkanów w Kaliszu.

     1559 - Wielki pożar dotknął miasto; spalił się m.in. klasztor Kanoników Lateraneńskich, a biblioteka klasztorna mocno ucierpiała.
     - 31 maja król wydał mandat do poborców ceł, aby honorowali wolności celne nadane mieszczanom kaliskim przez panujących.

     1560 - Kanonicy regularni Lateraneńscy przejęli nadzór nad szpitalem Św. Trójcy.
     - 11 października Zygmunt August na prośbę mieszczan kaliskich zrzekł się wszystkich swoich praw, które mógłby mieć do młyna w Starym Mieście i nadał tenże młyn miastu.

     1561 - Król nakazał władzom miejskim oddawać pod sąd kościelny wszystkich innowierców, jacy by się w mieście pojawili - luteranów, anabaptystów, braci czeskich i wszystkich innych głosicieli nowinek religijnych.

     1564 - Lustracja województwa kaliskiego objęła także częściowo spalony zamek kaliski. Szczegółowy opis wskazuje, że był on otoczony murami i fosą, posiadał bramę wjazdową oraz basztę. Zamek był piętrowy, obok niego zaś stał przygródek z zabudowaniami gospodarczymi, który przystawał bezpośrednio do murów miasta obok Bramy Toruńskiej.
     - Rektorem szkoły arcybiskupiej został Andrzej Bargiel, były rektor szkoły katedralnej we Lwowie, potem prałat i dziekan kolegiaty kaliski: Zreorganizował on szkołę, wprowadzając podział na klasy według wieku. jego rektoratu popierano język polski, a poziom nauczania był wysoki. Bar zmarł w Kaliszu ok. 1574 r.
     - Jakub Uchański, arcybiskup gnieźnieński, sprowadził do kaliskiej kolonii akademickiej Adama Almana i Marcina Laternę, nauczycieli z Akademii Krakowskiej.

     1565 - 13 kwietnia burmistrz i rajcy miasta Kalisza zatwierdzili artykuły cechu zbiorowego siodlarzy, golarzy, paśników, powroźników, kaletników, iglarzy, tokarzy i szklarzy.
     - 3 listopada przybył do Kalisza Jan Franciszek Commendoni, kardynał i legat papieski, który w korespondencji do kardynała Karola Boromeusza zawarł wiele szczegółów o mieście.
     - Lustracja województwa kaliskiego potwierdza istnienie w Kaliszu dwóch młynów wodnych: jeden, przy Bramie Toruńskiej, miał 4 koła walne do mielenia słodu i innych zbóż, drugi przy Bramie Wrocławskiej - 4 koła walne do mielenia mąki, piąte koło tzw. foluszowe do tłuczenia dębu, a szóste do prosa i siemienia. Młynarzem był Stanisław Pawłowski. Do prowadzenia młyna i pobierania należności upoważniał go list Zygmunta Starego z 1534 r.
     - Według wykazu sporządzonego przez Komisję Szpitalną “uczciwa Katarzyna Bieńkowa zapisuje testamentem cały połeć słoniny dla obydwu szpitali po połowie”.
     - W Kaliszu istniało 18 domów żydowskich i jeden dom “szkolnika” oraz bóżnica.

     1569 - W senacie kasztelan kaliski zajmował, według starszeństwa, miejsce po krakowskim, wileńskim, trockim, poznańskim i sandomierskim.
     - Marszałkiem izby poselskiej był Jerzy Potworowski, sędzia ziemski kaliski.

     1574 - W Kaliszu bawił przejazdem Henryk Walezy.
     - Arcybiskup gnieźnieński Stanisław Karnkowski sprowadził do Kalisza jezuitów.
     - Po śmierci Andrzeja Bargiela rektorem szkoły arcybiskupiej został Wojciech Mroskowski. Kierował nią do 1581 r. Trzy lata później szkołę przejęli jezuici.
     - Wodociąg miejski kładł “rurnik” Jakób Szymała z Nakła. Rurnika nazywano też rurmagister, kanalista itp.

     1576 - W lipcu na urząd pisarza ziemskiego kaliskiego powołany został; w miejsce zmarłego Jana z Sielca Witosławskiego, Świętosław Orzelski (zm. 1595), od 1580 r. sędzia ziemski kaliski, w 1582 marszałek izby poselskiej; autor pamiętników Interregni Poloniae libri VIII.
     - Król Stefan Batory przywilejem z 28 października zatwierdził wszystkie wyroki wydane przez sądy miejskie w czasie ostatniego bezkrólewia - o ile były zgodne z prawem.

     1579 - Ludność Kalisza liczyła 2 700 osób, a rejestr podatkowy wykazywał 209 rzemieślników. W posiadaniu miasta znajdowały się naówczas wsie Chełmce, Dobrzec Mały i Wielki, Ostrów, Saczyn, Rajsków, Szałe, Takomyśl Tyniec, Wolica i Czaszki, łącznie 100 łanów, oraz browary i karczmy.
     - Ludność żydowska płaciła w tym roku niespełna jedną piątą wszystkich miejscowych podatków w kwocie 130 złotych. 30 proc. społeczności żydowskie podatków nie uiszczało w ogóle z powodu ubóstwa. W tym okresie Żydzi musieli płacić: podatek pogłówny, podatki nadzwyczajne oraz świadczeni w postaci towarów i robocizny.

     1580 - Burmistrzem miasta Kalisza został po raz pierwszy doktor Jan Zemełka; jego wybór na burmistrza powtórzono w latach 1586, 1588, 1589, 1594.
     - W Kaliszu odbył się pierwszy proces o czary. Oskarżoną była wędrowna złodziejka Barbara z Radomia, córka Gawła Lemona, którą zmuszono do przyznania się do uprawiania czarnej magii, a następnie skazano na spalenie.

     1582 - Arcybiskup gnieźnieński Stanisław Karnkowski rozpoczyna przygotowania do budowy kolegium jezuickiego. W tym celu nabywa bursę archidiakona wraz z obszernym placem i ogrodem, od rodziny Latalskich kupuje przyległy do kurü dom narożny, od miasta przejmuje rozległy grunt, sięgający aż do murów miejskich, oraz dom drewniany z placem od wikariuszów kolegiackich. Oddaje także na ten cel pałac arcybiskupów. Dla siebie buduje nowy pałac, ale jego położenie nie jest znane.

     1583 - Arcybiskup Stanisław Karnkowki remontuje stary pałac przed oddaniem go dla kolegium. Dotychczas sądzono, że obecny gmach urzędu wojewódzkiego jest przebudowanym dawnym pałacem arcybiskupim. Najnowsze badania wykazały wszakże, iż pałac arcybiskupów gnieźnieńskich przylegał bezpośrednio do kolegiaty. Miał on parter i dwa piętra i ganek arkadowy wsparty na 10 łukach gotyckich. Z ganku było wejście na chór w kolegiacie. Był to gmach okazały. W roku 1583 pałac był odnawiany. Remont ten przez niektórych badaczy wzięty został za przebudowę na kolegium.
     - 2 listopada rektor jezuitów w Poznaniu bierze w posiadanie budynki i place w Kaliszu - stary pałac arcybiskupi, place do ul. Poprzecznej (dziś Kazimierzowska), pałac przy rynku i ul. Piekarskiej.

     1584 - Odbyła się kongregacja prowincjonalna z udziałem prymasa Karnkowskiego, prowincjała jezuitów Jana Pawła Campano oraz 15 profesorów - jezuitów. Omawiano sprawę uruchomienia kolegium. Po jej zakończeniu zostaje w mieście kilku jezuitów i pierwszy rektor Kasper Sawicki; jego doradcą został Alfons Pisanus z Hiszpanii. Po kilku miesiącach kolegium rozpoczęło działalność dydaktyczną w klasie gramatyki i syntaksy. Naukę pobierało około 200 uczniów. Uczniowie mieszkali także na stancjach, dla których wyznaczono opłaty w wysokości do 30 florenów rocznie. Nauka była bezpłatna. Wkrótce powstał teatr szkolny, chór i orkiestra. Odbywały się dysputy, popisy, uczniowie jeździli na wycieczki, otrzymywali nagrody. Do kolegium w tymże roku wcielono również kolonię akademicką.
     - Elżbieta z Tyńca oskarżona została o czary. Wyrokiem sądu skazano ją na wygnanie z miasta.

     1585 - W kolegium jezuickim otwarto klasę humanitatis (poetyki). Klasy mieściły się tymczasem w pałacu przy rynku. Działo się to 29 września.

     1586 - 15 maja położono i poświęcono kamień węgielny pod kolegium i kaplicę.
     - 15 września kamienicę zwaną “Zarembówką” przeznaczono na seminarium diecezjalne.

     1587 - Kolegium odwiedził prymas Stanisław Karnkowski; uczniowie złożyli mu podziękowanie w wielu językach: łacińskim, greckim, hebrajskim, włoskim, hiszpańskim, francuskim, niemieckim, węgierskim, ruskim, litewskim, łotewskim, polskim.
     - Przed pobudowaniem kościoła jezuici korzystali z kolegiaty. Oddano im ambonę i konfesjonał. Pozwolono także grzebać zmarłych jezuitów w podziemiach kościoła.
     - Kaliskie księgi sądowe wymieniają jako jedną z kar pozbawienia wolności tzw. “kabat”. Była to ciemna i ciasna cela, w której nie było można położyć się, a tylko siedzieć lub stać.
     - Procesy czarownic.

     1588 - 24 lutego Zygmunt III Waza potwierdził wszystkie prawa i przywileje nadane miastu przez jego poprzedników.

     1589 - 22 stycznia Zygmunt III nakazał władzom miasta wypłacić sekretarzowi królewskiemu K. Stojewskiemu, zamiast pensji ze skarbu koronnego, pieniądze należące się skarbowi od Kalisza za nie dostarczone podwody.

     1590 - 12 maja król pozwala przedłużyć kolegium poza mur miejski i przesunąć go na odcinku od kolegium do cmentarza kolegiaty.
     - Na Przedmieściu Wrocławskim zbudowano drewniany kościół szpitalny Św. Trójcy.
     - Uciskani chłopi wsi miejskiej Dobrzec pod wodzą kmiecia Pawła podnieśli bunt. Jego przyczyną było ogłoszenie przez rajców Kalisza ustawy o powinnościach chłopskich w wymiarze 152 dni pańszczyzny, w tym 104 dni pańszczyzny sprzężajnej (sprzężaj - zwierzęta pociągowe w rolnictwie) w roku.
     - Odnotowano istnienie 6 aptek w Kaliszu.

     1591 - W jesieni ukończono budowę kolegium i przeniesiono do niego klasy (od 1590 r. jest także klasa retoryki).

     1592 - Na urząd pisarza ziemskiego kaliskiego powołany został Marcin Żeromski.
     - Wiosną rozpoczęto budowę kościoła Jezuitów.
     - Odbyło się przedstawienie teatralne (pierwsze) w kolegium jezuickim. Studenci zaprezentowali sztukę Teodozjusz cesarz. Teatr szkolny był w kolegiach jezuickich jednym z elementów kształcenia retorycznego.
     - Wojciech z Kalisza, wybitny pedagog i publicysta ariański oraz reformator nauczania w szkołach, wydał swe dzieło Schola Levartoviana Restituta, będące jednym z najwybitniejszych dzieł polskiej myśli pedagogicznej doby Odrodzenia. Wojciech zmarł w 1600 r.
     - W kwietniu odbył się proces znachorki miejskiej Apolonii Porwitowej z Glinek (przedmieście Kalisza za kanałem Bernardyńskim) oskarżonej o “żegnanie piwa”.
     - 18 maja król powtórzył i potwierdził artykuły cechu piwowarów kaliskich, przyjęte i zatwierdzone 7 maja tego roku przez burmistrza z radą i wójta z ławą miasta Kalisza.

     1593 - Chłopi wsi miejskiej Dobrzec wnieśli skargę do sądu królewskiego na władze miejskie. Sąd wydał wyrok zakazujący władzom miasta Kalisza żądania pańszczyzny pieszej i sprzężajnej większej niż dwa dni z łanu.
     - 20 marca zostało otwarte, po 12 latach starań, seminarium duchowne dla archidiecezji gnieźnieńskiej. Seminarium było prowadzone przez jezuitów.
     - Dzięki przebudowie dokonanej przez budowniczego Albina Fontanę ratusz otrzymał renesansową attykę.
     - Działa w Kaliszu Arcadell Rupertus, zapewne rodem z Włoch, musicus Civitatis Calissiensis.

     1596 - Do Kalisza przybył Zygmunt III z orszakiem dygnitarzy w celu zapoznania się z fundacją arcybiskupa Karnkowskiego. Studenci odegrali dla króla na scenie kolegium sztukę p.t. Jehu, Król Izraela.
     - 8 września dokonano konsekracji kościoła Jezuitów.
     - Arcybiskup i prymas Stanisław Karnkowski ufundował konwikt w jednym z domów w rynku. Bursa dała schronienie 100 uczniom.
     - Władze miasta uchwaliły, że w sprawach przed sądami i władzami miejskimi nie wolno korzystać z pomocy szlachty.

     1597 - 28 marca Zygmunt III powtórzył i potwierdził artykuły cechu chirurgów (balwierzy) w Kaliszu.
     - Rada miejska w Kaliszu w statucie z 18 lipca ustanawia i określa obowiązek należytego przygotowania się stron procesowych do rozprawy w sprawach cywilnych, a zwłaszcza dostarczenia na nią dokumentów dowodowych wypisanych z ksiąg miejskich.
     - Został oddany do użytku kościół jezuicki, którego wnętrze wykańczano później. Wykupiono także kamienice przed kolegium dla poszerzenia ulicy.
     - Dokument z tego roku stwierdza, że miasto przejęło obowiązek czuwania nad sierotami i ubogimi, powołując dwóch opiekunów  - zwierzchników szpitala. Zazwyczaj byli nimi rajca i burmistrz lub ławnik. Władze miasta utworzyły także urząd dowódcy straży nocnej zwanego hetmanem miejskim. Dbał on o bezpieczeństwo grodu i wykonywał różne polecenia rady miejskiej, a podlegali mu stróże bram i trębacz. Z tego czasu pochodzi informacja, że za rozmaite złośliwości pod adresem hetmana ustanowiono specjalne kary.
     - Trwała odbudowa naw oraz szczytu kościoła Franciszkanów. Świątynia stała bez sklepienia i dachu przez 60 lat. Przyczyną tego stanu było zubożenie miasta oraz kryzys spowodowany naporem luteranizmu.
     - Według sformułowania wilkierza kaliskiego z tego roku, jedną z najcięższych kar było tzw. “odszczekanie spod ławy”, to znaczy odwołanie obelgi, oszczerstwa lub pomówienia. Obwiniony w obecności sądu odwoływał oszczerstwa w miejscu popełnienia czynu.

     1598 - 8 kwietnia wydany został regulamin wyboru władz miejskich.
     - 10 kwietnia król pozwolił przesunąć mur miejski dla powiększenia podwórza kolegium.
     - Magistrat miasta sprzedał szpitalowi Św. Trójcy duży pusty plac otoczony rowem, koło folwarku Czaszki.
     - Szymon Czyżowski (Cisowski), burmistrz kaliski, zabezpieczył na swoim domu 6 grzywien należnych szpitalowi, z czynszem rocznym 24 groszy na szpital Św. Trójcy.
     - Trwa przebudowa i powiększanie gmachu (pałacu) w rynku o dokupione kamienice przy ul. Piekarskiej. W gmachu tym umieszczono seminarium i Bursę Karnkoviana, fundowane w r. 1596.

     1599 - Prymas Karnkowski sprawił kościołowi Jezuitów 4 mosiężne świeczniki gdańskiej roboty, z których dwa "przerosły wzrost człowieka" (obecnie znajdują się w bazylice mniejszej).
     - Rozpoczęto budowę nowego gmachu szkolnego z lewej strony kościoła jezuitów.

     1600 - Małżonkowie Jakób i Anna Zębiecz, właściciele kramu ze śledziami, zapisują testamentem: “1) na wybudowanie kościoła świętoduchskiego w Kaliszu niżej opisanych pięćdziesiąt złotych polskich dacz z maiętności naznaczają y odkazują 2) item ubogim spitalia Św. Ducha pięćdziesiąt złotych polskich naznaczają dacz z maiętności swey na grunth iaki pewny z któregoby każdego roku do tego spitalia kossulki albu sukenki...”

     1601 - 22 czerwca w Gnieźnie Stanisław Karnkowski ustąpił Kaliszowi dziesięciny wsi miejskich - Chełmc, Dobrca, Ostrowa, Salina (Szałe), Takomyśli, Woli Miejskiej (Wolica) i Saczyna w zamian za doprowadzenie wody ze źródeł miejskich do kolegium jezuitów. Woda prowadzona była odrębnym rurociągiem ze zbiornika położonego nieco dalej na tym samym strumieniu Krępica na Korczaku.

     1602 - 6 listopada drukarz poznański Jan Wolrab Młodszy zawarł umowę z kolegium jezuickim na zorganizowanie drukarni. W wyniku tej umowy uzyskał od kolegium 150 florenów pożyczki, którą miał zwrócić gotówką lub poprzez wykonanie druków. Jan Wolrab umowę-zobowiązanie podpisał na ratuszu kaliskim w obecności urzędu radzieckiego i rektora jezuitów Michała Ortisio.

     1603 - Zmarł w Łowiczu prymas Stanisław Karnkowski, został pochowany w kościele Jezuitów. Szczątki zmarłego przeniesiono w 1798 r. do kolegiaty, po przejęciu kościoła jezuickiego przez gminę ewangelicką. Karnkowski przed śmiercią przekazał całą swoją bibliotekę kaliskiemu kolegium.
     - Z warsztatu Jana Wolraba Młodszego wyszedł pierwszy druk kaliski Katechizm rzymski... Jeden ze znanych egzemplarzy jest własnością klasztoru Franciszkanów w Kaliszu - czasowo w depozycie Muzeum Okręgowego.
     - W kolegium Jezuitów kształciło się 800 uczniów.
     - ukończono frontową część szkoły mieszczącą 4 klasy i aulę. Budowę kontynuowano w latach 1638 -1644; ukończono w całości w r. 1680.

     1604 - Pisarz ziemski kaliski Marcin Żeromski zapisał szpitalowi Św. Ducha 100 złotych polskich zabezpieczonych na folwarkach Lewkowo i Gremblewo.
     - W kronice franciszkanów odnotowano, że biblioteka klasztorna liczyła 248 tomów.

     1605 - 13 stycznia drukarnię Jana Wolraba Młodszego kupił Wojciech Gedeliusz, przybyły prawdopodobnie z Wolrabem z Poznania.

     1606 - W mieście grasowało morowe powietrze (dżuma). Członkowie rady miejskiej opuścili miasto. Na posterunku pozostał tylko burmistrz Wojciech Molenda i hetman miejski Kozieoko. W czasie epidemii wywieszano czarne płachty na ratuszu, bramach miejskich i przy drogach ku przestrodze przyjezdnych.
     - Małgorzata Zarębina z Tuczyna erygowała kościół i klasztor Bernardynek p.w. Niepokalanie Poczętej Najświętszej Marii Panny, położony na Przedmieściu Toruńskim.

     1607 - Zakończono budowę kościoła Bernardynów.
     - W księgach miejskich wzmiankowana jest okrągła baszta katowska. Szubienica miejska stała na Chmielniku. W tym jednak roku władze miasta wybudowały szubienicę koło ratusza. Była to zapewne próba przeciwdziałania wyraźnemu wzrostowi przestępczości w okresie trwania zarazy.
     - Księgozbiór kolegiaty zawierał 337 dzieł, wiele rękopisów, biblie hebrajskie, greckie i łacińskie. W r. 1773 biblioteka powiększona została o księgozbiór jezuitów, a w 1902 o księgozbiór franciszkanów. W 1860 r. 3000 dzieł, zwłaszcza cenniejszych, przewieziono do Włocławka, wśród nich miała być kronika zakonu Franciszkanów kaliskich.

     1608 - Wykaz właścicieli domów wymienia ulice: Szewską albo Św. Stanisława, Wrocławską, Grodzką, Piekarską, Św. Mikołaja, Bednarską, Piskorzewską, Toruńską, Łazienną, Szkocką i rynek oraz przedmieścia: Wrocławskie, Toruńskie, Piskorzewie, Tyniec, Bilnik albo Chmielnik, Ogrody, Gęsiniec i Zamysłów. Właścicielami domów w rynku byli m.in. dr Zemełka, aptekarz Joachim Kurowski i sekretarz królewski Józef Orzechowski.

     1608 - Mieszczanie kaliscy nosili nazwiska (zapewne przezwiska): Siekierka, Stołek, Ogórek, Wrząskała, Głąb, Gwiazdka, Niepogoda, Nieśmiałek, Zawalidroga, Wesoły, Leniwy, Krupa, Rupiotka, Piwoda, Mrzygłód, Śledź, Deska, Kawka, Cygan, Smętny, Pękaty, Drapała, Targany itd.

     1609 – “Był pożar, w którym część miasta, kolegiata Panny Marii, kościół Św. Mikołaja i seminarium spłonęły. Zajęły się dachy kolegium, ale stary brat zakonny wdrapawszy się na dach sam gasił i tak dzielnie kierował ratunkiem, jaki przynieśli oo. Franciszkanie i studenci, że kolegium ocalało”. Ucierpiały przez ten pożar szkoły, albowiem studenci, nie mając gdzie mieszkać, wynieśli się do innych szkół, zwłaszcza do Poznania, dokąd udało się ich blisko dwustu.

     1610 - Przy kolegium jezuickim istniała apteka, do której leków dostarczały niewielkie zagony ziół leczniczych z ogrodu kolegium.

     1611 - Wybudowany został klasztor Bernardynów, jednopiętrowy budynek usytuowany frontem ku rzece Prośnie. Drugie piętro dobudowano dopiero w latach 1919 -1922.
     - W kościele Jezuitów umieszczono epitafium dla fundatora świątyni, arcybiskupa gnieźnieńskiego Stanisława Karnkowskiego.
     - Chirurg Andrzej Kinig zabezpieczył na domu swoim 15 złotych węgierskich, legowanych przez jego zmarłą żonę Jadwigę dla obu kaliskich szpitali.

     1612 - Muratorowi Albinowi Fontanie, który przybył do Kalisza wraz z Janem Marią Bernardone i wybudował zespół gmachów jezuickich, powierzono w tym roku odbudowę kościołów Św. Mikołaja oraz Franciszkanów. W czasie prac w kościele franciszkańskim powstały dekoracje stiukowe na sklepieniach w stylu, który później nazwany został kalisko-lubelskim. Prawdopodobnie podniesiono wówczas środkową nawę tego kościoła o 15 łokci i nadano jej dzisiejszy wygląd. Albin Fontana przyjął obywatelstwo Kalisza i pozostał tu na stałe.
     - “Wdowa Wincentowa zapisała z 240 złp zabezpieczonych na browarze przy ulicy Szkockiej, należącym do małżonków Lipińskich na szpital Św. Trójcy 15 grzywien, a na szpital Św. Ducha grzywien także 15”.
     - Dokumenty wymieniają nazwisko lekarza działającego w tym czasie w Kaliszu. Był nim Stanisław Cyrus Philosophiej y nauk lekarskich Doctor.
    
- W wielkim pożarze miasta spalił się m.in. kościół Św. Ducha. Pożar spowodowali żołnierze konfederacji wielkopolskiej.

     1613 - Sejm zwolnił miasto na okres trzech lat od płacenia podatków. Instrukcja dana posłom w Środzie zawierała życzenie, aby “pogorzelcom Kalisza, którzy się jeszcze nie pobudowali wolność do 3 lat warować, aby się miasto tym rychli budować mogło”.
     - Karol Malapert z Mons (1580-1630) rozpoczął w kolegium jezuickim obserwację gwiazd. Stosował, jako pierwszy w Polsce, lunety do celów astronomicznych. Przypuszcza się, że konstruktorem instrumentów do obserwacji nieba był Aleksy Sylvius, uczeń Malaperta w kaliskim kolegium, pracujący później w Hiszpanii i Niderlandach. Malapert wraz z Sylviusem skonstruowali kolejno trzy typy przyrządu obserwacyjnego o światowym znaczeniu w historii astronomii i techniki optycznej, wysuwając ośrodek kaliski na czoło polskiej astronomii. Innym uczniem i współpracownikiem Malaperta był Szymon Perovius.
     - Marszałkiem trybunału koronnego był Stanisław Rudnicki, sędzia ziemski kaliski.
     - Sąd ławników kaliskich oskarżył o czary Dorotę z Siedlikowa.

     1614 - W kościele Franciszkanów założono arcybractwo Męki Pańskiej, którego członkowie zwykle towarzyszyli na szafot skazanym na śmierć, a w niektóre dni obnażeni do pasa, przy pokutnym śpiewie, biczowali się publicznie. W czasie wystąpień publicznych ubierali się w czarne togi z kapturami zakrywającymi twarz.

     1615 - Karol Malapert wydał w drukarni Wojciecha Gedeliusza swoje dzieło Variorum poematum fasciculus, dedykowane królewiczowi Władysławowi Wazie.

     1616 - Dorota Strzałkowska przekazała obraz Matki Boskiej, malowany w Krakowie przez Kaspra Kurcza, do wielkiego ołtarza w kościele Franciszkanów.
     - Księgozbiór kolegium jezuickiego powiększył się o dary dziekana kaliskiego Prokopa Brudeckiego, prawnika i historyka Jędrzeja Lisieckiego oraz Krystyny Molskiej, bratanicy Stefana Czarnieckiego, która przekazała na ten cel 10 tys. złp.
     - Odbył się proces o czary. Oskarżoną była znachorka miejska Regina ze Stawiszyna za “psucie piwa i bydła”. Torturowana aż do wyłamywania rąk i przypalania świecami, przyznała się do winy i została skazana na spalenie.

     1618 - Ferdynand Wilczek, gwardian kaliskich franciszkanów, sprowadził do Kalisza zakon Panien Franciszkanek (Klarysek). Na siedzibę zakonnice otrzymały dom ofiarowany im przez Katarzynę Sulimowską z Kalisza. Gwardian zbudował także nowy klasztor drewniany. Murowany był tylko refektarz, kuchnia i cele dla przełożonych.
     - Kolegium Jezuitów wizytował prymas Wawrzyniec Gembicki. Prymas złożył na ręce rektora pewną sumę pieniędzy na odnowienie drukarni.
     - 30 kwietnia wyruszyła pielgrzymka do Częstochowy na Jasną Górę, jej doroczna tradycja z niewielkimi przerwami trwa do dziś.

     1620 - Sąd rady miejskiej zagroził Bartłomiejowi Tokarzowi, że jeżeli w ciągu dwu tygodni nie przejdzie z luteranizmu na katolicyzm, zostanie wraz z żoną wypędzony z miasta.
     - W domu seminaryjnym (konwikt Karnkowskiego), stojącym w rynku, zamieszkiwali alumni seminarium diecezjalnego, grupa młodych zakonników – nie jezuitów, uboga młodzież i synowie bogatej szlachty.

     1621 - 8 lipca na polecenie prymasa Wawrzyńca Gembickiego zlikwidowano w Kaliszu seminarium duchowne kierowane przez jezuitów. Likwidacji towarzyszyły spory między kapitułą a jezuitami. Sprawa oparła się nawet o papieża Grzegorza XV, który na rozjemcę wyznaczył kardynała Kosmę de Torres.
     - Piotr Żeromski, starosta bydgoski, poseł polski do Niderlandów, zakupił w Antwerpii w pracowni Piotra Pawła Rubensa obraz “Zdjęcie z krzyża” i ofiarował go kościołowi Św. Mikołaja w Kaliszu. Obraz zachował się do r. 1973, w którym spalił się w nie wyjaśnionych okolicznościach.
     - W Kaliszu istniały 4 apteki.

     1622 - Inwentarz, sporządzony tego roku w magazynie broni (cekhauzie), wykazał 5 działek, 19 hakownic, 6 mieczy, 10 kijów żelaznych, różne części zbroi rycerskich, niepełną beczkę prochu, 1 bęben i 1 chorągiew. Ponadto w Wieży Wrocławskiej znajdowało się 10, a w bramie zamkowej 16 “hakownic” w tym 13 bez zamków.
     - W Kaliszu osiedlił się pierwszy znany księgarz Wojciech Kolasa z Tyczyna.
     - 21 września urodził się w Kaliszu Stanisław Solski - jezuita, matematyk, fizyk i architekt. Studiował w kaliskim kolegium, w latach 1644 - 1646 był prefektem bursy szkolnej i wykładał matematykę, w 1653 r. był kapelanem obozowym w Kamieńcu, w następnym zaś roku wyjechał do Turcji jako kapelan poselstwa polskiego. Pozostał w Turcji do 1661 r., pracując wśród jeńców polskich. Interesował się hieroglifami, znał język turecki i włoski. W latach 1661 i 1662 był ministrem kaliskiego kolegium, a od 1663 r. kapelanem na dworze Jana Sobieskiego. Wydał drukiem pięć prac, wśród nich Architekta polskiego. Zmarł w Krakowie 8 stycznia 1701 r.
     - 12 listopada Marcin Wierusz-Kowalski uzyskał od króla Zygmunta Wazy pozwolenie na ufundowanie klasztoru Reformatów.

     1623 - 8 sierpnia, uroczyście podejmowany, przebywał w Kaliszu w drodze z Poznania do Warszawy Zygmunt III Waza. “Na szczęśliwy przyiazd Nayiaśniejszego Zygmunta III króla polskiego i szwedzkiego” szkolny teatr jezuicki wystawił sztukę Zygmunt I - król polski. Program wydrukowano w drukarni “Gedeliusza typographa arcybiskupiego”.
     - W pełni pokryto sklepieniem nawy kościoła Franciszkanów.
     - Konsekrowano kościół Franciszkanów po generalnej odbudowie. Tablica upamiętniająca to wydarzenie znajduje się przy wejściu do kaplicy.
     - W pierwszym dziele medycznym wydanym w Kaliszu, Sebastiana Sleszkowskiego O ustrzeżeniu i leczeniu morowego powietrza, zamieszczony został wiersz na cześć herbu miasta, który jest pierwszym znanym utworem literackim o Kaliszu. Brzmi on następująco:

Ogromna Trąbo, którą wyniosła piastuje
Wieża Miasta Polskiego, które obeymuie
Rozkoszna Prosna; nie trwoż jeszcze twoim głosem,
Choć śmierć na miasto twoie swoim zmierza losem,
Bo masz takiego, który o twym zdrowiu radzi,
Który na tym staranie wszystko swoie sadzi,
Żeby się śmierć nad nimi dzika nie pastwiła,
A w podziemne ich lochy zmarłych nie wabiła,
Swiadczy to świeża praca, która im podaie,
Swiadczy też pilność ochotna, w której nie ustaie,
Nie trwożże Trąbo, raczej gray co wesołego,
Gdyżeś tak opiekuna dostała dobrego.

     1625 - Grasowało w Kaliszu morowe powietrze.

     1626 - 24 lipca burmistrz i rada miejska postanowili, aby garncarze każdego roku dostarczali miastu tysiąc sztuk dachówek. Dostawa musiała być zakończona do 11 listopada.

     1629 - Rejestr warsztatów rzemieślniczych wykazywał: rzeźników - I2, piekarzy - 10, cyrulików - 3, złotników - 2, safianników - 4, szewców - 12, kuśnierzy - 7, siodlarzy - 3, rymarzy - 3, tokarzy - 1, miechowników - I, powroźników - 2, puszkarzy - 2, stolarzy - 5, kotlarzy - 1, iglarzy - 2, grzebienników - 1, postrzygaczy - 1, farbiarzy - I, sukienników - 1, kowali - 6, czapników - 6, stelmachów - 1, kołodziei - 2, introligatorów - I, patynników - 2, malarzy - 2, krawców - 13, murarzy - 1, płócienników - 7, rymarzy - 3, bednarzy - 4, tasarzy - 3, mieczników - 5, szklarzy - 1.
     - Szlachta posiadała w mieście 4 kamienice, traktiernię i 22 domy drewniane oraz wynajmowała 3 domy żydowskie, których w mieście było podówczas 23.

     1630 - Rok ten i następujące po nim lata upamiętniły się w życiu miasta wielkim głodem, nędzą i morowym powietrzem. Jezuici wybudowali w Taczanowie obszerny dom z drewna, a później z cegły, w którym chronili się z młodzieżą w czasie epidemii w latach 1630-1632, 1639, 1657-1659, 1709 i 1713, a także podczas wtargnięć obcych wojsk do miasta.
     - Kalisz liczył około 2050 mieszkańców.
     - Odbudowano, spalony w 1612 r., kościół Św. Ducha. Całkowite zakończenie odbudowy nastąpiło w 1640 r. Kościół posiadał wieżę i 5 ołtarzy, klasztor był dwupiętrowy, murowany.
     - Miasto posiadało cegielnię na Tyńcu oraz piec wapiennik we wsi Szałe.

     1631 - Sprowadzeni do Kalisza reformaci wybudowali drewniany klasztor na Przedmieściu Wrocławskim.
     - Przełożonym szpitala Św. Ducha jest ksiądz Rafał Jabłoński.

     1632 - Zmarł Wojciech Gedeliusz, drukarz kaliski. W ciągu 28 lat jego oficyna wytłoczyła 89 druków, w większości łacińskich. Wkrótce po jego śmierci drukarnię z rąk sukcesorów przejęli jezuici.
     - Trwa przebudowa gotyckiej kaplicy Męki Pańskiej w kościele Franciszkanów.
     - W tym czasie istniały w Kaliszu zakony i zgromadzenia zakonne: Kanoników Lateraneńskich Regularnych, Kanoników de Saxia, Franciszkanów, Bernardynów, Franciszkanek, Bernardynek, Jezuitów i Reformatów. Zgromadzenia świeckie istniały przy obu kościołach parafialnych, a ponadto przy kościele Św. Walentego oraz kaplicy Św. Jakuba.
     - Poświęcono nowo wybudowany kościół Reformatów.
     - 17 lipca burmistrz i rajcy miasta wydali zarządzenie przeciwpożarowe dla budników (straganiarzy) i rzeźników. Zarządzenie to zabraniało budnikom “gorzałki w budziech palić, siana i słomy chować, a rzeźnicy aby nie trzymali drewna opałowego w jatkach”.
     - Jan Wosiński (lub Wojsiński), burmistrz miasta Kalisza, został skazany na pozbawienie urzędu i wygnanie z miasta za sprzeniewierzenie 3 tys. złp.
     - Z tego roku pochodzi wiadomość o mieszczącym się w ratuszu więzieniu. Z opisu wynika, że cele więzienne wyposażone były w kajdany służące do unieruchamiania więźniów. Znajdujące się w fatalnych warunkach higienicznych więzienie, zwano “kiełbaśnicą” lub “skarbem”.

     1633 - 12 lutego król Władysław IV potwierdził wszystkie przywileje miasta Kalisza, przepisując dokument swego ojca Zygmunta III z 24 lutego 1588 r.
     - Władysław IV przywilejem z 28 lutego poddaje sprawy spadkowe wyłącznej jurysdykcji sądów miejskich kaliskich z dopuszczeniem aplikacji do sądu królewskiego.

     1634 - 19 czerwca rada miejska Kalisza w uchwale stwierdza “że sąd wójta i ławników nie jest kompetentny do rozpatrywania spraw, w których jedna ze stron procesowych jest rajcą”.
     - Jezuici wchodzą w posiadanie drukarni, stanowiącej niegdyś własność Wolraba, a później Gedeliusza. Pomieszczenie dla drukarni wybudowano w r. 1644, do tego czasu mieściła się ona w innej części zabudowań kolegium. Pierwszym drukiem sygnowanym przez jezuitów była książka Plinius Polonicus wydana w tymże roku.

     1637 - Król Władysław IV osobnym listem powiadomił kaliską radę miejską o swoim zamiarze wstąpienia w związek małżeński, wobec czego władze miejskie uchwaliły specjalny podatek dla zdobycia środków finansowych “na upominek jak najprzystojniejszy” dla króla. Część obywateli wzbraniała się od zapłacenia podatku, uchwalono więc sankcje karne w stosunku do opornych.
     - Z tego roku pochodzi wiadomość, iż karę chłosty wykonywano - zapewne z braku pręgierza na stojących w rynku ławach rybnych.
     - Pożar zniszczył część Przedmieścia Toruńskiego.

     1638 - 20 stycznia w Warszawie król potwierdził artykuły kaliskiego cechu balwierzy, a 30 czerwca statut czapników kaliskich.

     1639 - Z lewej strony prezbiterium kościoła Jezuitów wybudowano kaplicę Matki Boskiej Bolesnej z piękną kopułą kwadratową oraz marmurowym ołtarzem fundacji Szyszkowskich. Kaplica nie dotrwała do naszych czasów.
     - Wizytacja kościoła Św. Mikołaja dała pierwszy opis ołtarza głównego z umieszczonym w nim obrazem Rubensa “Zdjęcie z krzyża”.
     - 24 października burmistrz z radą i wójt z ławą ogłosili artykuły cechowe płócienników kaliskich.
     - Za obelgi i złośliwości pod adresem władz miejskich rada miejska i ława sądowa uchwaliły wspólnie sankcję karną w wysokości 50 grzywien i 12 niedziel aresztu.

     1640 - 27 sierpnia burmistrz i rada miejska miasta Konina pokwitowali burmistrzowi i radzie miejskiej w Kaliszu odbiór 40 złp rocznego czynszu od sumy zapisanej na szpital w Koninie przez zmarłego Jana Zemełkę, lekarza i byłego burmistrza Kalisza.
     - Zbudowano dzwonnicę przy kościele Franciszkanów, zamienioną później na kaplicę Św. Barbary (dziś kruchta bocznego wyjścia). Rozpoczęto budowę południowego i wschodniego skrzydła klasztoru Franciszkanów. Budowa trwała aż do 1680 r.

     1641 - Urodził się w Kaliszu Bass-Szabtai ben Josef, uczony Żyd, drukarz i wydawca działający w Dyrenfurcie, autor rozpraw religijnych. Zmarł we Wrocławiu w 1721 r.
     - Starosta generalny Wielkopolski Stanisław Przyjemski wysłał list do władz Kalisza, w którym gromił obywateli tego miasta za to, że “odbywają wybory do władz miejskich po pijanemu, w karczmach zamiast w ratuszu i nie przestrzegają wcale wyników głosowania”. Starosta zagroził cofnięciem miastu uprawnień do wykonywania wyboru rajców.

     1642 - Wybudowano nowy konwikt tzw. szlachecki, imienia Czyżewskich, dla ubogich synów tej rodziny. Stał on na rogu ulic Kolegiackiej i Łaziennej, tuż przy lewym skrzydle kolegium.
     - Miasto odebrało dzierżawcom młyny miejskie i przejęło je pod własny zarząd.
     - Trwa budowa murowanego kościoła i klasztoru Bernardynek.

     1643 - Rektor kaliskich szkół jezuickich Marcin Łubieński wprowadził kazania w języku niemieckim, które dla licznych jeszcze mieszczan Niemców wygłaszali klerycy kolegium.
     - Komornikiem granicznym województwa kaliskiego był Maciej Głoskowski (ok. 1590 - 1658) poeta, matematyk, kartograf, geodeta i teoretyk strategii wojskowej. Wydał podręcznik Geometria peregrinans, wysoko ceniony przez współczesnych, który wraz z listem przesłał wybitnemu astronomowi gdańskiemu Heweliuszowi. Przygotowywał mapę Wielkopolski, przeprowadzał obserwacje astronomiczne, m.in. w Kaliszu. Był gorliwym współwyznawcą braci czeskich, których reprezentował na paru zjazdach wyznaniowych.

     1644 - Rozpoczęto budowę drugiego skrzydła budynków szkolnych po lewej stronie kościoła jezuickiego, przeznaczonych na “akademię kaliską”. Prace zakończono w 1652 r., trzecie zaś skrzydło pobudowano w latach 1678-1690. Fundatorem rozbudowy kolegium był arcybiskup gnieźnieński Maciej Łubieński.
     - Władze miejskie uchwaliły zakaz oddawania szlachcie wsi miejskich w dzierżawę.
     - Księgarz kaliski Andrzej Sobierajski przekazał miejscowym jezuitom swój księgozbiór, składający się w dużej mierze z poloników. Wartość zbioru oceniano wówczas na 900 złp. Jezuici sprzedali dar, wypłacili długi Sobierajskiego, a za resztę zakupili książki do biblioteki kolegium.
     - W listopadzie mieszczka Anna Smiglowa ufundowała dla kościoła Franciszkanów nowe organy ośmiogłosowe.

     1646 - 27 lutego Władysław IV wydał wyrok w sprawie między Maciejem Jaworem a miastem Kaliszem o dobra Dobrzec Mały i Wielki oraz Olsza. Dobra te przysądził król miastu, zważywszy iż ponad 300 lat, na podstawie przywilejów i nadań królewskich, należały one do niego.

     1647 - Sporządzony spis w bibliotece klasztoru Bernardynów wykazał około 1400 ksiąg o treści teologicznej i politycznej, a także na temat reguły zakonnej i kaznodziejskich.

     1648 - Zmarł w Kaliszu Sebastian Sleszkowski (ur. w Wieluniu w 1569 r.), autor licznych dzieł lekarskich, obywatel miasta Kalisza, słuchacz Akademii Krakowskiej i uniwersytetów zagranicznych, przez wiele lat profesor medycyny uniwersytetu krakowskiego, później lekarz nadworny Zygmunta III Wazy. Na starość osiadł w Kaliszu jako lekarz wolno praktykujący. W pamięci potomnych zapisał się także jako zdeklarowany antysemita, autor wielu pism wymierzonych przeciw Żydom.

     1649 - 20 stycznia na sejmie koronacyjnym w Krakowie król Jan Kazimierz potwierdził wszystkie prawa i przywileje miasta Kalisza nadane przez jego poprzedników.
     - Przełożonym szpitala Św. Trójcy jest ksiądz Stefan Damalewicz (1600- 1673), biograf i historyk, a zarazem proboszcz parafii Św. Mikołaja.

     1653 - W lipcu wielu mieszkańców miasta zmarło na przywleczoną z Poznania zarazę. “Zapowietrzonych” mieszkańców wygnano za mury miasta i ostrożnie podawano im ochłapy żywności. Zaraza wybuchła na Przedmieściu Wrocławskim i szybko rozszerzała się na całe miasto. Przywleczenie moru przypisano Żydom i próbowano przeciwdziałać klęsce przez wypędzenie ich z grodu. Razem z wieloma mieszkańcami miasto opuściły też władze miejskie. Nasilenie zarazy osłabło dopiero w styczniu 1654 r. Śmierć zabrała ponad 300 osób, co stanowiło naówczas dziesiątą część ludności Kalisza.
     - Skład rady miejskiej Kalisza wybranej w trzy dni po Wielkiej nocy przedstawiał się następująco: burmistrz - Mikołaj Konwicki, rajcy - Michał Smigiel, Marcin Bieniaszkiewicz, Wawrzyniec Szarkowski, Jan Smigielski i Wojciech Bałucka. Zarząd wójtowski: wójt - Jan Opaska, ławnicy - Tomasz Boczyłowicz, Stanisław Poniecki, Jan Nieśmiałek, Jakub Lewojski, Wojciech Łoskowicz, Adam Rudnicki, Mateusz Jerzykowicz. Zarząd zamku - burgrabia Napruszewski, dowódca piechoty łanowej powiatu kaliskiego - Stanisław Skrzetuski.