II. Gród na Zawodziu (IX w. – 1233 r.)

     Lata kształtowania się państwa polskiego zbiegły się z budową grodu na Zawodziu, stanowiącego widomy znak krzepnącej władzy książęcej i rozwoju gospodarczego - handlu i rzemiosła, a także znaczenia strategicznego Kalisza, który był jednym z ważniejszych ośrodków państwa piastowskiego. W pobliżu grodu rozwinęło się osiedle, zyskujące na znaczeniu dzięki dogodnemu położeniu na skrzyżowaniu dróg handlowych. Pierwszy zapisek o średnio wiecznym Kaliszu umieszczony został w Kronice Galla Anonima; wzmiankuje on o zdobyciu Kalisza przez Bolesława Krzywoustego. Później losy grodu zostały na długie lata związane z Mieszkiem Starym, władcą dzielnicy wielkopolskiej i pretendentem do senioralnego tronu krakowskiego. Wraz z jego śmiercią kończy się rozkwit starego grodu, którego najbardziej okazałym symbolem była kolegiata Św. Pawła. Miasto stało się obiektem sporów i walk między potomkami Mieszka Starego. Walki dzielnicowe podkopały znaczenie grodu, jego upadek przyspieszyły również niekorzystne zmiany warunków naturalnych (m.in. podniesienie się poziomu wody w Prośnie i zmiana jej koryta). Najazd Henryka Brodatego, który “pogodził” zwaśnionych potomków, przynosi kres grodzisku na Zawodziu.

     IX-X w. Z tego okresu pochodzą najstarsze ślady grodu na Zawodziu. Położony był on w sąsiedztwie istniejącej tu od dawna otwartej osady. W X w rozbudowano system fortyfikacyjny, gród otoczono wałem konstrukcji hakowej. Obszar grodu, wynoszący początkowo około 2600 m2, powiększono do 8000 m2, a w następnym wieku fortyfikacjami drewniano-ziemnymi objęto jeszcze większą powierzchnię, bo 17 500 m2, część południową zaś oddzielono od centralnej wałem wewnętrznym. Nie znana jest dokładna wysokość wałów. Jeszcze w 1913 r. (wg pomiarów Ziółkowskiego) wysokość wałów grodziska wynosiła: w zachodniej części 361 cm, wschodniej 341 cm, w południowo-zachodniej 750 cm i w północno-wschodniej 410 cm. Był to pierwszy etap w procesie urbanizacyjnym wczesnośredniowiecznego Kalisza. W tym samym czasie, obok istniejącej osady na Zawodziu, powstało rozległe osiedle na terenie Starego Miasta, nieobronne, luźno zabudowane o układzie zwanym ulicówką, z targowiskiem i kościołem Najświętszej Marii Panny. Kalisz w okresie wczesnopiastowskim był jednym z głównych ośrodków państwa polskiego. Zapewniało mu tę pozycję położenie na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych (aspekt strategiczny), znaczenie polityczne jako grodu książęcego i kasztelańskiego oraz ranga gospodarcza.

     1106 (jesień lub zima) - Bolesław Krzywousty zajął gród kaliski, broniony przez stronników jego brata Zbigniewa, władającego od 1099 r. odrębną dzielnicą z Gnieznem, Kaliszem i Spicymierzem, jako jej grodami głównymi. Wiadomość ta, zamieszczona w Kronice polskiej Anonima zwanego Gallem, jest najstarszą wzmianką o Kaliszu, zanotowaną w średniowiecznych źródłach pisanych.

     1124 - Herbord w Dialogu o życiu św. Ottona biskupa bamberskiego wzmiankuje o istnieniu około tego roku diecezji kaliskiej. Sprawa istnienia od 1075 r. odrębnego biskupstwa kaliskiego nie jest jednak ostatecznie wyjaśniona.

     1136 - Bulla papieża Inocentego II z 7 lipca, wystawiona dla arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba I ze Żnina, wymienia Kalisz w rzędzie naczelnych grodów kasztelańskich. Kaliski okręg kasztelański należał niewątpliwie do najstarszych, których powstanie datuje się na czasy Bolesława Chrobrego. Obejmował on ziemie rozciągające się wokół Kalisza po obu brzegach Prosny, granicząc z kasztelaniami: lądzką na północy, spicymierską i sieradzką na wschodzie, rudzką na południu, starogardzką i być może wilkowyjską na zachodzie.

     1138 - Bolesław Krzywousty podzielił państwo pomiędzy synów. Ziemia kaliska weszła w skład dzielnicy senioralnej, a dopiero w 1146 r. znalazła się w obrębie Wielkopolski.
     - Przypuszczalna data przybycia pierwszych Żydów do Kalisza.

     1151 - W Koninie postawiony został przez palatyna kujawskiego Piotra Wszeborowica słup kamienny wyznaczający połowę drogi pomiędzy Kruszwicą a Kaliszem.

     1155 - (około) - Powstała kolegiata Św. Pawła; był to kościół jednonawowy zbudowany z piaskowca o długości 30 m i szerokości 15 m. W literaturze jako daty erekcji świątyni podaje się także lata 1145 i 1165. Monumentalny kościół wybudowany w obrębie grodu podnosił jego świetność i znaczenie.

     1170 - W kolegiacie Św. Pawła arcybiskup gnieźnieński Piotr Szreniawita konsekrował na biskupa wrocławskiego Żyrosława herbu Poraj.

     1177-1179 - Mieszko III na skutek spisku możnych i buntu syna Odona, bezskutecznie dotąd domagającego się od ojca własnej dzielnicy, pozbawiony został najpierw tronu senioralnego w Krakowie, a następnie Wielkopolski, dzielnicy dziedzicznej, i uszedł na Śląsk.

     1181 - W lubińskim klasztorze Benedyktynów wystawiony został dokument potwierdzający istnienie osady rzemieślniczo-targowej na terenach obecnego Starego Miasta.

     1182 - Mieszko Stary odzyskał Gniezno; w latach następnych podporządkował sobie całą Wielkopolskę. W tym okresie przeniósł swoją rezydencję do Kalisza, nie rezygnując ze swoich praw do tronu krakowskiego, który opanował jeszcze dwukrotnie.

     1186-1202 - Istniała w Kaliszu mennica wydzierżawiona przez księcia Mieszka Mieszkowica mincerzom żydowskim. Były w niej bite monety, tzw. brakteaty z napisami w języku hebrajskim, m.in. Jakub, Abraham syn Izaaka i Mnahem. Po śmierci Mieszka Mieszkowica właścicielem mennicy był Mieszko III Stary.

     1190 - Mieszko Stary wydzielił synowi Mieszkowi dzielnicę kaliską (księstwo kaliskie).

     1193 - Zmarł Mieszko Młodszy (Mieszkowic); pochowany został w kolegiacie Św. Pawła.

     1194 - Zmarł drugi syn Mieszka Starego, Odon, sprawujący po bracie rządy dzielnicą kaliską.

     1198 - Na kaliskim podgrodziu pobudowano kościół Św. Wojciecha.

     1200 - Mieszko III Stary ufundował dla klasztoru w Lądzie patenę romańską, którą wykonał dla niego Konrad z Lądu. Patena ta, najcenniejszy zabytek sztuki romańskiej w Kaliszu, znajduje się obecnie w skarbcu kaliskiej bazyliki mniejszej p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii.

     1202 - W kolegiacie Św. Pawła pochowano Mieszka III Starego. Wraz ze śmiercią księcia Kalisz wszedł w przeszło trzydziestoletni okres walk i niepokojów. Wielkopolskę wraz z księstwem kaliskim, w imieniu nieletniego Władysława Odonica, objął najmłodszy syn Mieszka III Starego, Władysław Laskonogi.

     1207 - Władysław Odonic, syn Odona a wnuk Mieszka III Starego, odzyskał Kalisz wraz z całą dzielnicą. Dało to początek walkom pomiędzy nim a stryjem Władysławem Laskonogim, który jeszcze w tym samym roku wyparł go z grodu kaliskiego.

     1209 - Na krótko dzielnicę kaliską zajął ponownie Władysław Odonic.

     1216 - Władysław Odonic, z silną pomocą arcybiskupa Henryka Kietlicza, odzyskał prawnie do niego należącą dzielnicę ojcowską, lecz w roku następnym gród przeszedł ponownie we władanie Władysława Laskonogiego, który zawarł przymierze z Henrykiem Brodatym.

     1217 - Kronikarz Jan Długosz notuje dalsze starania Odonica o zwrot należnej mu dzielnicy. “Włodzisław przeto, syn Odona, pod opieką Władysława Starego Laskonogim zwanego, księcia gnieźnieńskiego, stryja swego będący , gdy chciał posiąść swe księstwo Poznańskie i Kaliskie bez wiedzy stryja, zajął gród Kalisz, Włodzisław jego stryj, zabrawszy wojsko tegoż uciekającego z grodu Kaliskiego przegnał aż do Węgier. Działo się to w roku Pańskim 1217”.

     1218 – Papież Honoriusz III swoim breve, wydanym 22 stycznia, wziął w opiekę kolegiatę Św. Pawła i osoby pełniące przy niej służbę.

     1229 - Władysław Odonic, w wyniku podjętej raz jeszcze walki, wyparł skutecznie stryja Władysława Laskonogiego z Kalisza i całej Wielkopolski.
     - Kalisz był bezskutecznie oblegany przez wojska ruskie w czasie najazdu Konrada Mazowieckiego oraz sprzymierzonych z nim książąt ruskich Wasyla i Daniły na ziemię kaliska i Śląsk.

     1230 (ok.) – Wskutek silnych powodzi Prosna zmieniła koryto, przenosząc nurt bardziej na wschód i zostawiając gród kaliski bez naturalnej osłony.

     1233 - Henryk Brodaty, korzystając z tego, że rycerstwo wielkopolskie podniosło bunt przeciwko Władysławowi Odonicowi, podjął wyprawę przeciw niemu i wkroczył zbrojnie do Wielkopolski, zdobył i zniszczył wówczas gród kaliski.