Współczesny herb Kalisza RYS HISTORYCZNY PARAFII EWANGELICKO – AUGSBURSKIEJ
W KALISZU

Upadek reformacji w Polsce i towarzyszący jej regres szkolnictwa, miały znaczny wpływ na obniżenie się poziomu edukacji. Niedobór ludzi wykształconych spowodował, że dla zapewnienia dalszego rozwoju gospodarczego kraju, a także ze względu na dobro własnych interesów, na początku XVIII wieku wielu polskich magnatów sprowadzało do kraju zarządców, rzemieślników i kupców. Do znanej w Europie ze swej tolerancji Polski, chętnie przybywali protestanci, wśród których było wielu luteran. Ich napływ, szczególnie z Niemiec, wzmógł się po rozbiorach Polski, kiedy to powstawały nowe wsie – kolonie, a w miastach przybywało urzędników, wojskowych, rzemieślników, kupców i fabrykantów. Tak również było i w Kaliszu, który po drugim rozbiorze znalazł się w zaborze pruskim.

Za datę powstania Parafii Ewangelicko – Augsburskiej w Kaliszu uważa się dzień 3.09.1795 r., kiedy to luteranie otrzymali koncesję na utworzenie oddzielnej jednostki administracyjnej Kościoła. Na wniosek kolegium kościelnego i przy poparciu rządu pruskiego, w roku 1797 papież Pius VI przekazał parafii opuszczony przez jezuitów w 1773 r. kościół (szkic).

Poświęcenie kościoła w obrządku ewangelicko – augsburskim dokonał pastor Karl Sienell, późniejszy drugi pastor parafii. Pierwszym pastorem parafii został Karl Herzberg. Utworzeniu nowej parafii towarzyszyło przeniesienie z Piotrkowa do Kalisza Okręgowego Konsystorza, podległego nadzorowi Generalnego Konsystorza w Poznaniu.

Parafia w Kaliszu obejmowała swym zasięgiem również podmiejskie zbory luterańskie w Holendrach Dębskich, Koźminku i Opatówku. W 1798 r. powstała też ewangelicka szkoła, której rektorem został trzeci pracujący w parafii pastor – Karl Bartsch. Fakt, że młoda parafia zatrudniała trzech pastorów, wskazuje na jej dynamiczny rozwój i zaangażowanie parafian w jej rozbudowę.

W 1807 r. Kalisz został włączony w skład Księstwa Warszawskiego, a następnie Królestwa Kongresowego, w związku z czym parafia przeszła pod opiekę Konsystorza Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie. W 1821 r. nowym pastorem został wybrany August von Modl, który wraz z kolegium kościelnym opracował zatwierdzony przez Konsystorz nowy porządek kościelny.

Rok 1824 przyniósł z sobą dość znamienne wydarzenie zarówno dla ewangelików jak i katolickiej większości miasta. Biskup diecezji kujawsko – kaliskiej kościoła rzymsko – katolickiego - Koźmian, w związku z zamiarem budowy seminarium duchownego w Kaliszu wystąpił z publiczną propozycją zamiany kościoła Ojców Franciszkanów na kościół pojezuicki, powoli zagospodarowywany przez ewangelików. Mimo że budynek kościoła wymagał kapitalnego remontu i brak w nim było organów, ewangelicy nie wyrazili zgody na zamianę, likwidując tym samym zarzewie przyszłych konfliktów religijnych jakie mogły się nasilić ze względu na to, że katolicy ze zrozumiałych powodów nie chcieli oddać swego kościoła.

W 1826 r. dzięki staraniom kolegium kościelnego parafia nabyła dom przy ul. Piekarskiej, w którym znalazły swe pomieszczenia plebania i elementarna szkoła ewangelicka. Po rozbudowie w 1844 r., w szkole, zatrudniającej 3 nauczycieli, uczyło się około 200 ewangelickich dzieci. W tym czasie parafia liczyła około 800 członków płacących składki kościelne. Dzięki ofiarności parafian w roku 1856 udało się zakończyć prowadzony systemem gospodarczym remont kapitalny dachu kościoła. W tym samym roku na organistę wybrano Ernesta Schroetera, założyciela chóru parafialnego, przekształconego z czasem w Ewangelickie Towarzystwo Śpiewacze.

W 1858 r. na wniosek kilkunastu parafian, skierowano do Konsystorza prośbę o zezwolenie na odprawianie nabożeństwa w języku polskim. Po uzyskaniu zgody, nabożeństwa w języku polskim odbywały się w pierwszą niedzielę każdego miesiąca oraz w okresie świąt. Fakt ten świadczy o stosunkowo szybkiej polonizacji kaliskich luteran, którzy z małymi tylko wyjątkami byli pochodzenia niemieckiego. Świadczy to również o tolerancji językowej i misyjnej działalności parafii.

W 1860 r. zmarł pastor August von Modl a jego następcą został Franciszek Stockmann z Radomia. Nowy pastor w celu jeszcze większego zaktywizowania parafii, rozłożył pracę na wszystkich członków kolegium kościelnego. Na efekty nie trzeba było długo czekać. Parafia zwiększyła swoją liczebność do 624 rodzin, zakupiła nowe organy i wykonała elewację kościoła. Po śmierci pastora Stockmanna jego dzieło kontynuował Adam Haberkant. Wraz z kolegium kościelnym był on inicjatorem remontu domu parafialnego oraz kontynuowania remontu kościoła. W tym celu parafianie zadeklarowali podniesienie składek kościelnych na okres trzech lat, co pozwoliło wykonać zaplanowane prace w latach 1877-78. Począwszy od 1883 r. kolegium kościelne ustaliło, że w związku z rozwojem życia parafialnego widzi potrzebę comiesięcznego spotykania się. W 1888 r. zmarła Wilhelmina Hulda Działoszyńska, która w swym testamencie przeznaczyła 1000 rubli na upiększenie kościoła oraz 1000 rubli na budowę swego nagrobka. Za pierwszą kwotę pozłocono ołtarz a wysokość drugiej podniesiono do dwóch tysięcy rubli i za wiedzą Konsystorza przeznaczono na wybudowanie kaplicy cmentarnej, w której złożono doczesne szczątki fundatorki.

W 1889 r. Kaliska Dyrekcja Naukowa zadecydowała o konieczności powołania czwartego nauczyciela w ewangelickiej szkole elementarnej, do której już uczęszczało 240 dzieci, w tym 220 ewangelickich, 18 katolickich i 2 wyznania mojżeszowego.

Bardzo duże zaangażowanie pastora Adama Haberkanta w życie i rozwój parafii spowodowało, że zdrowie jego stawało się coraz słabsze. W związku z tym w 1902 r. Konsystorz, na wniosek kolegium kościelnego, oddelegował do Kalisza wikariusza, pastora Edwarda Wendego. Młody pastor wprowadził wieczorne nabożeństwa pasyjne oraz zwiększył liczbę nabożeństw odprawianych w języku polskim.

8 czerwca 1903 r. w Swięto Trójcy Świętej, odbyła się pierwsza konfirmacja w języku polskim, do której przystąpiło 14 dzieci. Mimo oporów starszych zboru, którzy argumentowali, że „obecnie tylko kościół jest miejscem gdzie mogą słyszeć rodzimą mowę niemiecką” ilość nabożeństw w języku polskim wzrastała na życzenie młodszej części zboru, która językiem niemieckim posługiwała się słabo lub wcale. Większa ilość nabożeństw w języku polskim, jaką wprowadził pastor Edward Wende, nie przeszkodziła w jego jednogłośnym wyborze na pastora w 1906 r.

W tym samym roku chór kościelny otrzymał pierwszy, urzędowo zatwierdzony statut stowarzyszenia, które zostało zarejestrowane jako Kaliskie Stowarzyszenie Śpiewacze. W 1907 r. nabrał realnych kształtów istniejący od wielu lat projekt budowy domu starców. Stało się to możliwe dzięki zapisowi Emilii Repphan, która na ten cel przeznaczyła 2000 rubli oraz Joannie Kuning przekazującej na ten cel parcelę. Brakujące fundusze zebrano w formie składek i darowizn parafian i w 1909 r. został poświęcony Dom Miłości Boga i Bliźniego, który w ciągu pierwszych 25 lat przyjął 129 pensjonariuszy.

W 1907 r. utworzono Społeczność Chrześcijańską, której założycielami był fabrykant Hugo Muller i Ludwik Hausmann. Z czasem Kaliska Społeczność Chrześcijańska rozwinęła się do tego stopnia, że w 1931 r. dzięki hojności braci Mullerów wybudowano dom spotkań oraz zatrudniono kaznodzieję Alfreda Hofferta. W 1913 r. wybudowano i poświęcono nowy dom parafialny przy ul. Niecałej, w który poza mieszkaniem pastora i organisty, znalazła się również elementarna szkoła ewangelicka. W czasie I wojny światowej, w której Kalisz został w znacznym stopniu zniszczony, w szczęśliwie ocalałym domu parafialnym i innych ewangelickich domach zaczęła spotykać się młodzież, dając początek Towarzystwu Młodzieży Ewangelickiej, którego pierwszym prezesem został Emil Ismer.

W 1922 r. Towarzystwo Młodzieży Ewangelickiej uzyskało urzędowo zatwierdzony statut. Również w tym samym roku swój statut otrzymało Ewangelickie Towarzystwo Śpiewacze, zmieniając jednocześnie nazwę na Kaliskie Ewangelickie Towarzystwo Śpiewacze.

W 1930 r. zamontowano w kościele nowe dzwony, w miejsce dotychczasowych, zdemontowanych przez Niemców w czasie I wojny światowej. Większy dzwon, ważący 957 kg, miał napis – „Warownym grodem jest nasz Bóg, orężem nam i zbroją”.

W 1936 r. miał miejsce w Kaliszu zjazd delegatów Towarzystwa Młodzieży ewangelickiej. Dzięki pomocy finansowej fabrykanta Teodora Mullera, Kaliskie Ewangelickie Towarzystwo Śpiewacze wybudowało w 1938 r. swoją siedzibę, którą poświęcono na kilka miesięcy przed wybuchem II wojny światowej.

W pierwszych miesiącach II wojny światowej do Kalisza przybyło wielu niemieckich urzędników, wojskowych oraz przesiedlona z innych terenów Europy ludność niemiecka, której część była wyznania luterańskiego. Niemieckie władze okupacyjne wyznaczyły mieszkańcom miasta trzy kościoły: dla Niemców ewangelików – dotychczasowy kościół ewangelicki, dla Niemców katolików – kościół św. Józefa oraz dla Polaków katolików – kościół św. Gotharda. Wobec takiej sytuacji pastor Edward Wende zrezygnował ze swej funkcji i wyjechał do Warszawy.

Pierwszym pastorem parafii ewangelickiej został Wiktor Maczewski z Sobiesęk. Pastor Maczewski mimo trwającej wojny remontował kościół, montując w nim nowe organy.

II wojna światowa zadała kaliskiej społeczności ewangelickiej potężne ciosy. Wielu parafian zginęło na frontach, w Katyniu i obozach zagłady. Okupant szczególnie okrutnie postąpił z grupą kaliskich ewangelików, członków ruchu oporu, rozstrzeliwując ich na kilka dni przed oswobodzeniem miasta.

Okres powojenny w historii parafii, to przede wszystkim organizowanie pomocy dla ewangelików, przede wszystkim poprzez rozdawnictwo darów, otrzymywanych od współwyznawców z Danii, Szwecji i USA. Darami tymi parafia dzieliła się również z osobami potrzebującymi pomocy a nie będącymi członkami zboru.

Ten okres to również nieustanne działania pastora Edwarda Wendego, który po powrocie z Warszawy, wraz z członkami rady parafialnej, czynił usilne starania o odzyskanie majątku parafii. Powoli i z trudem odzyskano Dom Starców, w którym odbywały się nabożeństwa, a także dom parafialny. W 1948 r. pastor Wende, odwołany przez Konsystorz opuścił Kalisz.

W 1949 r. na skutek działania rady parafialnej poświęcono kaplicę w dawnym domu Społeczności Chrześcijańskiej. Obiekt wydzierżawiono od miasta a poświęcenia kaplicy dokonał biskup Jan Szeruda.

Do roku 1951 parafia nie miała stałego duszpasterza. Przez ten czas przebywali tu okresowo następujący pastorzy: Henryk Wendt, Oswald Tyc, Jerzy Sachs, Karol Świtalski, Zygmunt Michelis, Tadeusz Wojak, Adolf Gloc, Woldemar Gastpary, Karol Kotula oraz studenci teologii: Edward Busse, Ernest Oborny, Janusz Narzyński, siostra Aurelia. Nad parafianami roztaczała opiekę również siostra Klara, która pełniła funkcję kierowniczki Domu Starców.

Był to trudny okres dla kaliskich ewangelików.

Jerzy Sachs, wybrany pastorem w 1951 r., oprócz parafii kaliskiej obsługiwał parafie i stacje kaznodziejskie w Turku, Ostrowie Wlkp., Sobiesękach, Starej i Nowej Kaźmierce, Prażuchach i Koźminku, odprawiając niejednokrotnie 4 nabożeństwa dziennie.

Mały wzrostem, wielki duchem, szybko zjednał sobie parafian swym taktem i skromnością. Wspólnie z wieloletnią sekretarką parafii Karoliną Hintz, codziennie urzędował w kancelarii, jeździł na nabożeństwa, odwiedzał parafian. Przysłowiowym oczkiem w głowie pastora Jerzego Sachsa był chór parafialny, prowadzony kolejno przez parafialną organistkę Łucję Fulde, Antoniego Wasiaka, Alicję Stilter-Rusak oraz obecnie Renatę Ceroń. W parafii działała i nadal działa szkółka niedzielna, którą prowadzili: Andrzej Leipe, Krystyna Walter, Hanna Hinc, Danuta Jeziorska, Janina Gazda, Aldona i Aneta Rusak, Wanda Falk a obecnie Erna Kebel i Ewa Banaszak.

Tradycją wprowadzoną przez pastora Jerzego Sachsa były nabożeństwa tygodniowe w Domu Starców, jak również wizyty z chórem składane staruszkom z okazji świąt.

4 stycznia 1977 r. parafia ewangelicka okryła się żałobą po śmierci swego duszpasterza, pastora konseniora Jerzego Sachsa.

Do roku 1985 funkcje administracyjne i duszpasterskie w parafii pełnili następujący pastorzy: senior Edward Dietz, senior Tadeusz Raszyk, konsenior Andrzej Mendrok, Paweł Anweiler, Lech Macieszczak, Krzysztof Rej, Marek Izdebski, Marian Niemiec i Erwin Jurczok.

W 1985 r. do parafii został skierowany mgr teologii Andrzej Banert, który w 1991 r. został wybrany proboszczem parafii i funkcję tę pełni do dnia dzisiejszego. Dzięki jego ofiarnej i aktywnej pracy parafia odzyskała swój majątek. W tym czasie przeprowadzono również wiele remontów w domach parafialnych oraz kaplicy. Reaktywowane zostały Kaliskie Ewangelickie Stowarzyszenie Śpiewacze, którego prezesem został Teodor Walter oraz Społeczność Chrześcijańska. Na terenie domu parafialnego utworzono aptekę, niosącą pomoc wszystkim kaliszanom oraz otwarto księgarnię ekumeniczną w centrum miasta. W 1995 r. parafia otrzymała koncesję na prowadzenie radia ewangelickiego.

Dzisiaj z perspektywy lat widzimy, że parafia ewangelicka w Kaliszu bez względu na okoliczności w jakich przyszło jej działać starała się rozwijać. Duszpasterze i kolegia kościelne tworzyli szkołę ewangelicką, różne stowarzyszenia, by przez wspólną modlitwę, naukę, śpiew, pracę i odpoczynek, oddziaływać duchowo na członków zboru, którzy z kolei czując się mocno związanymi ze swą parafią, nie szczędzili sił i środków finansowych dla jej funkcjonowania i rozwoju. To ewangelickie wychowanie w parafii i rodzicielskim domu zaowocowało również tym, że parafia wydała wielu pastorów, którzy służyli i służą w naszym Kościele, takich jak Jan Walter, Karol Bauman, Mariusz Werner, Alfred Neumann, Paweł Anweiler i ostatnio Roman Pracki.

Ranga parafii doceniona została również przez społeczność kaliską, która chociaż w większości katolicka, na Przewodniczącego Rady Miejskiej w latach 1915-1918 oraz 1919-1924 wybrała pastora Edwarda Wendego. W okresie przedwojennym społeczność ewangelicką w Kaliszu tworzyło 13 właścicieli fabryk, 4 właścicieli ziemskich, 92 właścicieli domów, 27 przedstawicieli wolnych zawodów, 64 urzędników, 100 rzemieślników, 99 robotników i 24 rolników, którzy swą pozycję osiągnęli dzięki wytrwałej pracy z pokolenia na pokolenie.

Dzisiaj parafia kaliska ufnie spogląda w przyszłość, powierzając jak dawniej swoje losy Najwyższemu Bogu Ojcu, który jest naszym warownym grodem, orężem i zbroją.

Na podstawie pracy magisterskiej pastora Pawła Anweilera pt. „Historia parafii ewangelicko-augsburskiej w Kaliszu” zebrał i opracował Andrzej Świdowski, http://www.luteranie.pl/kalisz/paraf.htm

Twórcą i sponsorem stron internetowych Ziemi Kaliskiej jest rodzina Płocińskich,
62-800 Kalisz, ul. Sułkowskiego 2, tel. (0-62) 7671842 w osobach Krzysztofa Płocińskiego
- głowy domu, oraz dzieci: Mateusza, Szymona i Marii, Piotra i Aleksandry Płocińskich, e-mail: kplocinski@info.kalisz.pl.
Wszystkie opublikowane materiały można wykorzystywać w każdy godny sposób pod warunkiem podania źródła.
© 1996-2008 by Krzysztof Płociński i rodzina.