Współczesny herb Kalisza Bractwo honoru

Bractwo honoru 

      W Kaliszu, w samym centrum miasta, u zbiegu ulic Kolegiackiej i Panny Maryi znajduje się kompleks budynków, w których w latach 1795 - 1832 mie¶ciła się siedziba Korpusu Kadetów. 

Fot.1 Budynek Korpusu Kadetów, litografia z albumu kaliskiego Edwarda Staweckiego, rok 1858

      Niewielu kaliszan zna historię tego gmachu, który na przestrzeni kilku ostatnich wieków zmieniał wiele razy swoje przeznaczenie. Do momentu przejęcia go przez Korpus Kadetów mie¶ciło się tutaj kolegium jezuickie. Położenie kompleksu zabudowań było wówczas wspaniałe. Budynki znajdowały się w ogrodzie przylegaj±cym do parku miejskiego. Po przejęciu przez Korpus dokonano przeróbek maj±cych na celu przystosowanie ich do wymogów szkoły wojskowej. Na parterze urz±dzono jadalnię, na pierwszym piętrze salę wykładow± oraz lazaret, na drugim - sale sypialne. Po¶rodku powstał plac do musztry, za nim stajnie i placyk do jazdy konnej. Z tyłu znajdowały się magazyny. Cały teren otoczony był trawnikami, przez które przechodziły żwirowe alejki. Po rozwi±zaniu Korpusu Kadetów w czerwcu 1832 r. budynki przeszły na własno¶ć miejskiej załogi wojskowej. 
Różne loty
      Kaliski Korpus Kadetów powstał w bardzo specyficznej sytuacji społeczno - politycznej. Na podstawie podpisanego 23 stycznia 1793 roku traktatu rozbiorowego Ziemia Kaliska znalazła się pod pruskim zaborem. Podstawowe stanowiska we władzach miejskich zaczęli zajmować Niemcy. W Wielkopolsce nast±pił wzmożony okres germanizacji. Jednym z elementów zniemczania miał być powstały w 1795 roku Korpus Kadetów. W 1797 roku kaliski Korpus Kadetów był już w pełni zorganizowany i prowadził szerok± działalno¶ć dydaktyczno - wychowawcz±. Była ona prowadzona w dwóch kierunkach: germanizacji ucz±cej się tam młodzieży polskiej oraz przygotowania kadetów do dalszej nauki w głównym Korpusie Kadetów w Berlinie. 
      Po upadku rz±dów pruskich i opuszczeniu w paĽdzierniku 1806 roku Kalisza przez wojsko, Korpus Kadetów został podporz±dkowany władzom polskim, ale nadal stanowisko dyrektora, nauczycieli i guwernerów zajmowali przeważnie Prusacy, mimo wyraĽnych rad i zaleceń ze strony ministra wojny oraz prefekta departamentu, aby zastępować ich Polakami. Okres ¶wietno¶ci kaliskiego Korpusu Kadetów rozpoczyna się od połowy 1808 r. i potrwa do 1832 r. Wła¶nie w połowie 1808 r. komendantem generalnym i prezesem Izby Edukacyjnej zostaje Stanisław Potocki. Z powodu trudnej sytuacji materialnej Księstwa Warszawskiego zmniejszył on liczbę kadetów, podniósł pensje nauczycielskie, dokonał zmian personalnych w kadrze nauczycielskiej i instruktorskiej. Pomimo wielu osi±gnięć, zarówno organizacyjnych, jak i szkoleniowych, lata 1803 ? 1812 były dla Korpusu bardzo trudne. Kalisz w tym czasie stał się terenem licznych przemarszów wojsk i ich koncentracji w zwi±zku z działaniami wojennymi prowadzonymi przez Napoleona. Odbiło się to ujemnie na sytuacji kaliskiej uczelni. Wielu opiekunów szkoły zmuszonych było udać się za granicę. Fundusze na utrzymanie wpływały bardzo nieregularnie, na skutek czego prawie połowę kadetów odesłano do domów na urlopy. Po ¶mierci w 1814r. komendanta szkoły płk. Podczaskiego, po którym czasowo przej±ł obowi±zki kpt. Wierzejski, w korpusie uległa rozluĽnieniu dyscyplina. 
Po utworzeniu Królestwa Polskiego (Kongresowego) dla szkoły rozpocz±ł się nowy okres działalno¶ci. Od 30 czerwca 1815 r. szkoła kaliska podlegała tzw. Wydziałowi O¶wiecenia Publicznego, a od 7 lipca 1817 r. - Komisji Rz±dowej Wyznań i O¶wiecenia Publicznego, której ministrem był Stanisław Potocki. Korpus Kaliski został uznany za instytut cywilno - wojskowy, posiadał pięć klas, póĽniej wprowadzono sze¶ć. Władze o¶wiatowe traktowały go na równi ze szkołami wojewódzkimi. Pomimo tylu zmian organizacyjnych i politycznych, zachował swoje dawne tradycje wzorowane na Szkole Rycerskiej. Podległo¶ć Korpusu Kaliskiego cywilnym władzom o¶wiatowym trwała do 1820 roku. Nie chciał się z tym pogodzić naczelny wódz armii Królestwa Polskiego - wielki ksi±żę Konstanty. Czynił więc starania o to, aby przekazać szkołę pod jurysdykcję i zwierzchno¶ć wojskow±. W lutym 1820 roku, Aleksander I zatwierdził przedłożony przez w.k. Konstantego plan reorganizacji Korpusu w Kaliszu i polecił przekazać go Komisji Wojny wraz z uchwalonym poprzednio na jego utrzymanie budżetem rocznym w wysoko¶ci 131.183 zł. polskich. 
      W ten sposób, jak w okresie rz±dów pruskich, Korpus znalazł się pod zarz±dem wojskowym. Nadzór nad nim obj±ł przewodnicz±cy Komisji Rz±dowej Wojny gen. art. Maurycy Hauke. Wraz z podporz±dkowaniem Korpusu władzom wojskowym zmieniony został całkowicie program i profil kształcenia. Na osobist± interwencję w.k. Konstantego, któremu ogólnokształc±cy charakter szkoły nie odpowiadał, wprowadzono nowe programy nauczania i zmieniono czę¶ć kadry wykładowczej. Szkoła nabrała charakteru wojskowego. Zwiększono liczbę godzin na musztrę, artylerię, fortyfikacje, wprowadzono letnie obozy ćwiczebne. 
Płatne 24 miejsca
      System rekrutacji i nauczania zależał w dużym stopniu od sytuacji społeczno - politycznej i ekonomicznej kraju. Po przejęciu kaliskiego Korpusu Kadetów przez władze Księstwa Warszawskiego, dostęp do niego umożliwiono młodzieży męskiej wszystkich stanów. Jednakże w latach 1807 - 1808 komendant Korpusu mógł przyjmować kandydatów tylko na wniosek krajowej władzy edukacyjnej. Pierwszeństwo w przyjęciu mieli synowie byłych wojskowych i ziemian. Przyjmowano także synów obywateli, którzy ponie¶li straty na skutek wypadków politycznych oraz młodzież chętn± do nauki, w wieku od 10 do 16 roku życia. W przypadku, gdy wszystkie miejsca w Korpusie były już zajęte, wówczas kandydat był wci±gany na listę oczekuj±cych, tzw. "ekspektatów", na której pozostawał nieraz nawet kilka lat, dopóki nie znalazło się wolne miejsce w szkole. Aby dać możliwo¶ć naboru i kształcenia większej liczby chętnych, w styczniu 1809 roku Komendant Generalny Korpusów, St. Potocki, ustanowił w każdym korpusie płatne 24 miejsca. Rok nauki w korpusie kosztował rodzinę takiego kandydata 1200 zł. Oprócz tego Komendant Generalny ustalił, że nowo przyjęty kadet powinien posiadać własn± po¶ciel i pierwszy mundur. 
W latach 1815 - 1830 do korpusów kadetów rekrutowano młodzież w wieku 12 - 13 lat. Przyznawano jej b±dĽ miejsca funduszowe (bezpłatne), do których pierwszeństwo mieli synowie oficerów, a następnie urzędników państwowych, albo miejsca pensjonarne (płatne). Ilo¶ć rekrutowanej młodzieży ograniczona była budżetem oraz niewielk± baz± lokalow±. Z tego względu liczba kadetów w latach 1815 - 1830 wahała się od stu czterech do dwustu. Najwięcej kadetów, około trzystu, było w 1924 roku. 
      Mimo tego, że Korpus rozszerzył limit przyjęć młodzieży z różnych warstw społecznych, był nadal uczelni± ekskluzywn±. Kształcili się w nim głównie synowie szlachty. Wyj±tki czyniono wył±cznie dla wybitnie uzdolnionych synów mieszczan i chłopów. Koszty utrzymania i opłaty za naukę były jak na ówczesne warunki bardzo wysokie i wynosiły pocz±tkowo 1200 zł. rocznie od kadeta, a z czasem obniżono je do 800 zł rocznie. Na tre¶ci nauczania w kaliskim Korpusie Kadetów wywarły wpływ dwa systemy pedagogiczne : polski i rosyjski. W okresie 1808 - 1815 Komendant Generalny Korpusów Kadetów, Potocki przystosował program nauczania do warunków kształcenia młodzieży polskiej. 
      Szkoły te miały za zadanie dostarczać ¶wiatłych, wychowanych w duchu miło¶ci Ojczyzny kandydatów na oficerów armii polskiej. W 1810 roku w Korpusie kaliskim wprowadzono sze¶ć klas, tzw. wydziałów. Nauka rozpoczynała się we wrze¶niu i trwała do końca lipca. Sierpień był miesi±cem wakacji. Zajęcia szkolne odbywały się przed i po południu. Rozpoczynały się, w zależno¶ci od pory roku, od godziny siódmej lub ósmej rano i trwały do jedenastej - dwunastej. Po południu zajęcia trwały od czternastej do siedemnastej. Klasy wyższe miały większ± liczbę godzin przeznaczonych na zajęcia. Każde półrocze kończyło się złożeniem przez kadetów egzaminu z posiadanych wiadomo¶ci: półrocze zimowe - egzaminem prywatnym, a letnie - uroczystym egzaminem publicznym, na który zapraszano go¶ci spoza szkoły. Nazywano go "popisem publicznym". Egzamin taki trwał kilka dni, po nim rozdawano wyróżniaj±cym się kadetom nagrody. 
     Od 1815 roku duży nacisk położono na naukę języków: polskiego, łaciny, francuskiego i niemieckiego. Aby opanować je, w kaliskim Korpusie zarz±dzono, na wzór Szkoły Rycerskiej, w okre¶lone dni tygodnia rozmawianie ze sob± tylko w jednym języku obcym. Z nauk ¶cisłych kadeci przerabiali matematykę (algebrę, geometrię, arytmetykę) i fizykę. Uczyli się również historii Polski i ¶wiata, geografii, logiki, religii, kaligrafii i rysunków ręcznych. Zakres przedmiotów z wychowania fizycznego obejmował: musztrę, fechtowanie i taniec. Z historii literatury polskiej przerabiano utwory M. Reja, J. Kochanowskiego, I. Krasickiego, J. Niemcewicza i innych. Ogółem program nauczania obejmował dwadzie¶cia przedmiotów i był przystosowany do pięcioletniego cyklu nauczania. Oprócz przedmiotów cywilnych obowi±zywały w klasach IV - VI przedmioty wojskowe. Od 1828 roku wprowadzono w Korpusie kaliskim obowi±zkow± naukę pływania.
      Analizuj±c program i tre¶ci nauczania w szkole kadetów należy stwierdzić, że ich poziom był na ogół wysoki, oparty na najnowszych zdobyczach i systemach ówczesnej pedagogiki i dydaktyki. Do dyspozycji wykładowców i kadetów były wygodne sale wykładowe, gabinety metodyczne, pomoce naukowe oraz bardzo dobrze wyposażona biblioteka. Rozmiary tego księgozbioru oceniane s± na około tysi±c woluminów. Do najbardziej warto¶ciowych pozycji należały dzieła takich autorów jak: Stanisław Konarski, J. U. Niemcewicz, A. Naruszewicz i inni. Biblioteka prenumerowała szereg czasopism, m. in.: "Dziennik Praw", "Dziennik Wileński", "Rocznik Towarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Krakowskim Poł±czonego". Księgozbiór kaliskiego Korpusu Kadetów przetrwał do czerwca 1832 roku, kiedy to po rozwi±zaniu szkoły, na polecenie rosyjskich władz zaborczych został wywieziony do Petersburga i tam rozdany różnym instytucjom i szkołom. Jedynie niewielka jego czę¶ć przekazana została w 1925 roku przez sędziego honorowego Bergmana z Lidy, Centralnej BibIiotece Wojskowej w Warszawie. 
Ideał kadecki
Fot.2 Dawna kaplica (cerkiew) obecnie Centrum Kultury i Sztuki. Fot. Jarosław Rom      W wychowywaniu największ± uwagę zwracano na kształtowanie u kadetów postaw patriotycznych. Najbardziej sprzyjaj±ce warunki w zakresie wychowania patriotycznego istniały w okresie Księstwa Warszawskiego. W tym czasie, mimo zalewaj±cych Polskę wzorów francuskich, korpusy kadetów czerpały swoje tradycje patriotyczne ze Szkoły Rycerskiej z czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego. Komendant Generalny Korpusów, St. Potocki, nawi±zuj±c do tradycji warszawskiej, polecił opracować dla korpusów w Kaliszu i Chełmie "Katechizm dla korpusów kadeckich" wzorowany na dziełach ks. A. Czartoryskiego. Został on opracowany przez Józefa Lipińskiego i zatwierdzony w styczniu 1813 roku na sesji Izby Edukacyjnej. 
      "Katechizm kadecki" składał się z dwóch czę¶ci i ułożony był w formie pytań i odpowiedzi. Czę¶ć I - "0 powinno¶ciach młodzieńca w Korpusie Kadetów", zawierała ideowe podstawy wychowania moralnego i etycznego ucznia szkoły. Kadet winien dobrze się sprawować, co według "Katechizmu" miało się sprowadzać do wiary i miło¶ci Boga, miło¶ci rodziców (opiekunów) i miło¶ci Ojczyzny, której dobro powinno być dla kadeta ponad wszystkim. "Katechizm" okre¶lał także, w jaki sposób kadet powinien zachowywać się wobec przełożonych, swoich kolegów oraz samego siebie. W dalszych rozważaniach mowa jest o honorze, męstwie, szacunku, oraz o porz±dku, obyczajach i grzeczno¶ci. 
      Czę¶ć druga "Katechizmu" wskazywała, na jakich zasadach moralnych powinien kadet budować swoje życie w przyszło¶ci, tj. po zakończeniu nauki i opuszczeniu Korpusu, szczególnie w pełnieniu zawodu żołnierskiego. W tej czę¶ci mówił o nierozł±czno¶ci obowi±zków żołnierza i obywatela, o zachowaniu się wobec nieprzyjaciela na polu walki, o postawie w życiu cywilnym i wojskowym. Główna dewiza wypływaj±ca z "Katechizmu..." przy¶wiecaj±ca zarówno profesorom jak i guwernerom w wychowaniu kadetów na wzorowych obywateli i żołnierzy to: bezgraniczne oddanie swoich sił, umysłu, zdolno¶ci dla Ojczyzny, tak w czasie pokoju jak i wojny, tak w życiu cywilnym jak i wojskowym. 
      W okresie Królestwa Polskiego, szczególnie za rz±dów cara Mikołaja I nast±pił ostrzejszy kurs w stosunku do Korpusu Kadetów, który wykluczał swobodę my¶li patriotycznych i wykładania dziejów ojczystych. Spowodowało to rozbudzenie ducha buntu zarówno w¶ród oficerów, jak i kadetów.
      Szczególnie duż± rolę w Korpusie odgrywali oficerowie. Oprócz kształcenia wojskowego zajmowali się też wychowaniem wojskowym, a szczególnie spełniali nadzór nad dyscyplin± i porz±dkiem w¶ród kadetów. Do tego celu służył opracowany w 1809 roku regulamin dyscyplinarny, oparty o system nagród i kar. System ten miał na celu nie tyko wyrobienie porz±dku i dyscypliny, ale głównie pobudzenie do wytężonej pracy nad sob± i szlachetnego współzawodnictwa. Kar cielesnych nie praktykowano, stosowano jedynie napomnienie, areszt i wydalenie. System nagród przewidywał odznaczenia, umieszczanie nazwisk najlepszych uczniów na specjalnych tablicach. Kadeci którzy byli odznaczani, zajmowali czołowe miejsca w klasach, w ko¶ciele i przy stole. W momencie gdy kadet po ukończeniu uczelni opuszczał jej mury, pozostali ¶ciskaj±c mu dłoń wymawiali następuj±c± maksymę: "Pamiętaj, że¶ miał honor być kadetem, żyj i umieraj dla Ojczyzny" 

Płk dr Władysław Bronz, kaliszanin, obecnie mieszkaniec Wrocławia. Kalisia Nowa nr 1/98. 

Opracowano na podstawie : 

1. T. Tondowski, Historia Kaliskiego Korpusu Kadetów w latach 1807-1830, Praca dyplomowa, Wrocław 1994, 
2. J. Frankowski, O założeniu szkoły rycerskiej kaliskiej, Kalisz, 1816, 
3. W. Lisowski, Polskie Korpusy Kadetów 1765-1956, Warszawa 1983, 
4. J. Stojanowski, Polskie Korpusy Kadetów, Warszawa 1923. 

Fot.1 Budynek Korpusu Kadetów, litografia z albumu kaliskiego Edwarda Staweckiego, rok 1858
Fot.2 Dawna kaplica (cerkiew) obecnie Centrum Kultury i Sztuki. Fot. Jarosław Rom

Twórc± i sponsorem stron internetowych Ziemi Kaliskiej jest rodzina Płocińskich w osobach Iwony i Krzysztofa - rodziców, niekiedy razem z dziećmi: Mateuszem, Szymonem, Mari±, Piotrem i Aleksandr±. E-mail: krisplo@op.pl
Wszystkie opublikowane materiały można wykorzystywać w każdy godny sposób pod warunkiem podania Ľródła.
© 1996-2016 by Płocińscy