Współczesny herb Kalisza Gród kaliski jako spuścizna dziedzictwa
kulturowego Europy
Pomysły na Zawodzie

Gród na Zawodziu to jeden z najstarszych elementów w strukturze aglomeracji pobliskich osad, który funkcjonował przez kilka stuleci – do połowy wieku XIII, czyli do czasów lokacji miasta na nowym miejscu, oddalonym o około dwa kilometry w kierunku północnym.

Zainteresowania naukowe obiektem, który przez miejscową ludność od wielu lat nazywany był Szwedzkimi Górami, sięgają połowy wieku XIX. W roku 1885 doszło do pierwszych pomiarów i sporządzenia planu grodziska. Badania wykopaliskowe rozpoczął tam w 1903 roku krakowski archeolog, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, Włodzimierz Demetrykiewicz. Znalazł wówczas zabytki wczesnośredniowieczne, dzięki czemu przypuszczał, iż odkryto miejsce, w którym wznosiła się kolegiata pod wezwaniem św. Pawła, fundowana przez Mieszka III Starego.

Studia zespołu Iwony i Krzysztofa Dąbrowskich w latach 1958-1965, dostarczyły wielu interesujących znalezisk. Odsłonięto fundamenty kolegiaty romańskiej z XII wieku wraz z cmentarzem przykościelnym, rozpoznano kamienno-drewniano-ziemne umocnienia grodu wraz z wieżą z początków XIII wieku, zabudowę wewnętrzną grodu, z tzw. „chatą z beczką”, obecnie interpretowaną jako siedziba zarządcy1.

Następne badania na terenie obiektu prowadził zespół Tadeusza Baranowskiego w latach 1983-1992. Odbyły się one z udziałem specjalistów różnych dyscyplin naukowych (Ewa Stupnicka z Uniwersytetu Warszawskiego – rekonstrukcja środowiska naturalnego) oraz zespołu historyków architektury z Uniwersytetu Jagiellońskiego (Teresa Rodzińska-Chorąży i Tomasz Węcławowicz – analiza reliktów kościoła romańskiego).

Prace badawcze ostatnich lat wskazały, że kościół kamienny, identyfikowany jako kolegiata św. Pawła, miał poprzedników w postaci kościoła drewniano-glinianego z początku wieku XI, na miejscu którego, w II połowie XI stulecia, postawiono jednonawową świątynię kamienną. Zyskano także wiele informacji o charakterze i zabezpieczeniu grodu2.

Zakończenie w roku 1992 kolejnej fazy prac terenowych na Zawodziu zbiegło się w czasie z rozpoczęciem realizacji zagospodarowania rezerwatu archeologicznego. Przygotowanie obiektu do tej funkcji to żmudny proces, poczynając od wspomnianych już badań interdyscyplinarnych, konserwacji, przez projekty zagospodarowania (budowa nowych obiektów, urządzenie terenów otaczających wykopaliska oraz elementy konstrukcyjne: ścieżki, siedziska, pomosty), a kończąc na urządzeniu ekspozycji.

Podstawą rezerwatu archeologicznego jest prezentacja obiektów budownictwa in situ. Niekiedy dominuje w nim funkcja ochronna, czasami badawcza i edukacyjna, innym razem ekonomiczna3. Rezerwaty mogą eksponować wyłącznie odsłonięte relikty archeologiczne, relikty i rekonstrukcje bądź same rekonstrukcje. Projektując go, należy pamiętać, że w rezerwacie archeologicznym mogą być prowadzone dalsze prace wykopaliskowe, przy zachowanej lub częściowo odtworzonej formie krajobrazowej. Eksponowanie in situ części budowli należy uzależnić w tym wypadku od ewentualnych celów badawczych i konserwatorskich. Badanym obiektom trzeba nadać odpowiednią oprawę ekspozycyjną i opatrzyć komentarzem z wykorzystaniem prezentacji multimedialnej. Jednak przede wszystkim należy je odpowiednio zabezpieczyć, aby uchronić przed powolną dewastacją, powodowaną głównie wpływami atmosferycznymi (erozja), a także działalnością człowieka.

Początkowe plany

Po raz pierwszy głos na temat utworzenia rezerwatu archeologicznego na Zawodziu zabrał prof. Włodzimierz Demetrykiewicz. W sporządzonym w latach dwudziestych XX wieku Memoriale w sprawie zabytków na grodzisku w Kaliszu proponował przejęcie przez władze lokalne gruntów, na których znajduje się grodzisko, przeprowadzenie badań wykopaliskowych oraz właściwe zabezpieczenie zabytków.

Pierwszy formalny wniosek o urządzenie rezerwatu archeologicznego na Zawodziu w roku 1961 skierowany został do Ministerstwa Kultury i Sztuki przez ówczesną Stację Archeologiczną Instytutu Historii Materialnej Kultury Polskiej Akademii Nauk w Kaliszu. Założenia programowe rezerwatu sformułowane zostały przez Krzysztofa Dąbrowskiego4. Podkreślał on z jednej strony typowe dla grodów wczesnopiastowskich cechy Zawodzia, a z drugiej wyjątkowy jego charakter ze względu na zachowane elementy architektury romańskiej. Założenia te zostały zaakceptowane przez Główną Komisję Konserwatorską Ministerstwa Kultury i Sztuki. W projekcie wstępnym, opracowanym przez zespół plastyków, urbanistów, architektów i konserwatorów pod kierunkiem artysty plastyka, Jana Świdzińskiego, wyodrębnia się trzy zagadnienia: urządzenia usługowo-administracyjne rezerwatu, ekspozycję na terenie grodziska w plenerze i w obrębie pawilonów oraz ewentualnie organizację skansenu etnograficznego, zlokalizowanego na południe od wałów grodziska, który miałby łączyć rezerwat z zachowaną in situ drewnianą zabudową Zawodzia, m.in. z drewnianym kościółkiem św. Wojciecha, pochodzącym z XVIII wieku.

W roku 1974 Miejskie Biuro Projektów na zlecenie Urzędu Miasta ówczesnego Powiatu Kaliskiego gruntownie przeanalizowało dotychczasową dokumentację, aktualizując ją pod względem kosztorysowym. W tym czasie projekt spotkał się z uwagami krytycznymi ze strony Jerzego Augustyniaka, który uważał, że zastosowanie współczesnych akcentów budownictwa zakłóci naturalną bryłę grodziska5. Proponował on eksponowanie odsłoniętych reliktów architektury romańskiej w płytkich, otwartych wykopach. Z zarzutami tymi zgodził się po części Krzysztof Dąbrowski.

W roku 1982 Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej w Kaliszu ponownie zleciło wykonanie projektu zagospodarowania rezerwatu archeologicznego na Zawodziu. Wykonawcą został Instytut Podstaw Rozwoju Architektury Warszawskiej. Pełną dokumentację MOZK otrzymało w 1985 roku.

Najważniejszym obiektem dla zwiedzających miały być relikty kolegiaty i wieży. Fundamenty, odsłonięte podczas pierwszego etapu badań w latach sześćdziesiątych, uległy znacznemu zniszczeniu (m.in. wypłukanie zaprawy). Wobec braku metod i odpowiednich środków technicznych, pozwalających na trwałą konserwację istniejących elementów in situ, zaproponowano zabezpieczenie przez położenie izolacji przeciwwilgociowej i wykonanie odpowiedniego odwodnienia drenażem opaskowym. Na tak zabezpieczone relikty postulowano nasypanie warstw piasku i odtworzenie zarysu fundamentów obiektu. Na zrekonstruowanym w ten sposób fundamencie proponowano pokazanie obrysu murów z płyt piaskowca. Pomysł ten również szybko przepadł.

W roku 1991 na zlecenie Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej w Kaliszu artysta plastyk Zygmunt Baranek opracował plan koncepcyjny zagospodarowania rezerwatu archeologicznego. Przewidywał on udostępnienie reliktów architektury romańskiej, postawienie, dla profesjonalnej obsługi turystycznej, pawilonu wystawienniczego, wytyczenie alejek spacerowych i utworzenie tarasu widokowego. Koncepcja także nie doczekała się realizacji.

W 1993 roku przyjęto plan, którego twórcami byli dr Teresa Rodzińska-Chorąży i dr Tomasz Węcławowicz z Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie oraz dr Tadeusz Baranowski z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie. Projekt zakładał kompleksową ochronę istniejącej in situ substancji zabytkowej i otaczającego terenu, przy jednoczesnym wykorzystaniu Zawodzia do celów ekspozycyjno--oświatowych. Prace miały być przeprowadzone w trzech etapach.

Pierwszy dotyczył oddania do użytku tzw. „budynku bramnego”, usytuowanego przy wejściu na grodzisko, którego bryła nie kolidowałaby z istniejącym XVIII-wiecznym kościółkiem św. Wojciecha. W ukończonym pawilonie wystawowo-usługowo-administracyjnym, w czerwcu 1995 roku, podczas obchodów Święta Miasta Kalisza zaprezentowano wystawę „Kalisz prastary”, która przedstawia historię, wyniki badań oraz miejsce i rolę grodziska w dziejach Kalisza.

Kolejny etap miał obejmować prace związane z kompleksową ochroną fundamentów kolegiaty pod wezwaniem św. Pawła (konserwacja, przysypanie żwirem i piaskiem), wyrównanie terenu i postawienie ponad reliktami murów magistralnych oraz podziałów wewnętrznych w skali 1:1 (postać niskiego muru wysokości do ok. 40 cm).

Trzeci etap przewidywał powstanie rekonstrukcji wieży obronnej w linii wałów, w miejscu zachowanych reliktów z XII wieku. W koncepcji zagospodarowania uwzględniono też właściwe obsadzenie niskopienną zielenią oraz wykonanie tzw. ciągów komunikacyjnych - ścieżek wysypanych żwirem, łączących wszystkie punkty ekspozycji terenowej.

Wybór dokonany

W związku z podjęciem starań o pozyskanie środków finansowych w ramach programu ZPORR6, MOZK ogłosiło w roku 2005 konkurs na wykonanie projektu zagospodarowania rezerwatu archeologicznego Kalisz-Zawodzie, który na zlecenie kaliskiego muzeum przygotowała firma „Konserwacja Zabytków” Marka Cempla z Krakowa.

Podstawą przygotowanego projektu była dokumentacja z badań Iwony i Krzysztofa Dąbrowskich oraz zespołu Tadeusza Baranowskiego, a także liczne konsultacje prowadzone z architektami, którzy uczestniczyli w pracach badawczych Teresy Rodzińskiej-Chorąży i Tomasza Węcławowicza.

Projekt opracowany przez zespół krakowski (w jego skład wchodzili m.in. architekci, archeolodzy, historycy sztuki), miał na celu głównie zaprezentowanie walorów oświatowych przestrzeni historycznej grodu. Precyzyjniej pokazano także przebieg dawnych obwarowań w trzech kolejnych fazach historycznej rozbudowy grodu (wiek IX, X-XI i XI)7. W miejscach dawnych wałów zaprojektowano różnego typu pasma niskiej zieleni, aby pokazać zróżnicowanie chronologiczne faz8.

Rekonstruowane obiekty dawnej zabudowy potraktowano jako swoiste eksponaty dydaktyczne. Przyjęto, iż wszelkie konstrukcje drewniane zostaną wykonane ze współczesnych okrąglaków lub krawędziaków, jednakże ich powierzchnie, będą w widocznych miejscach dodatkowo kształtowane toporem lub ośnikiem, aby zasugerować zwiedzającym ręczną obróbkę drewna.

Główny akcent tego projektu zagospodarowania to rekonstrukcja fundamentów przyziemia kolegiaty pod wezwaniem św. Pawła. Projekt zasadniczo nawiązuje do koncepcji dra Tomasza Węcławowicza i Jerzego Gyurkovicha, opracowanej w 1998 roku9. Przewiduje on wykonanie makiety z kamienia piaskowego z wizualną ciągłością murów, z widocznym podziałem: prezbiterium z absydą, mury nawy, empora, czworoboczna wieża czy stipes ołtarza, na niskim fundamencie do wysokości ok. 40 cm. Makieta znajdować się będzie w miejscu odsłoniętych in situ fundamentów kolegiaty. Teren prac wykopaliskowych po właściwym zabezpieczeniu reliktów architektury (konserwacja, przysypanie), zostanie wyrównany przed rozpoczęciem prac rekonstrukcyjnych.

Kolejny element małej architektury to rekonstrukcja czworokątnej, dwukondygnacyjnej wieży obronnej, posadowionej na koronie wałów, w miejscu dawnych fundamentów, które pozostaną widoczne. Konstrukcja drewniana będzie bowiem usytuowana powyżej, w taki sposób, aby umożliwić wgląd pod poziom „parteru”.

Do obiektu prowadzić będzie brama wejściowa wykonana z bali drewnianych, umiejscowiona od strony wschodniej obiektu, zlokalizowana w linii wału. Po jej obu stronach umieszczona zostanie palisada, a przed nią, w niewielkim obniżeniu w stosunku do fosy – ostrokół.

Przewiduje się także odbudowę wału w konstrukcji drewniano-ziemnej, który zlokalizowany zostanie zgodnie z wytycznymi Konserwatora Zabytków na tzw. ostrodze w południowo-wschodniej części grodziska. Będzie on przylegać od zachodu do zachowanego in situ fragmentu umocnień obronnych grodziska. Drewniane skrzynie wypełnione kamieniami konstruowane będą w ten sposób, aby pokazać kolejne etapy wykonawcze wału. Podobny materiał skalny stanowić będzie także okładzinę wału (oblicowania) od zewnątrz, zgodnie z ustaleniami prowadzących prace wykopaliskowe10.

Dla pokazania zabudowy mieszkalnej wybrano łącznie siedem obiektów, z których każdy będzie rekonstruowany w odmiennej konstrukcji ścian i ze zróżnicowanym kryciem połaci dachowych. Na tzw. ostrodze, w południowo-wschodniej części grodziska, umieszczonych zostanie sześć drewnianych chałup mieszkalnych, w konstrukcji zrębowej, sumikowo-łątkowej i palisadowej oraz pokrytych słomą (trzciną) i dranicami (tarcicą). Będą one miały także zróżnicowany podział wewnętrzny, ze względu na różnice rzutów i gabaryty. Z kolei tzw. „chata komesa” datowana na wiek XI, jako kolejny element zabudowy mieszkalnej, zostanie odtworzona, zgodnie z dokumentacją archeologiczną, w południowej części grodziska, w miejscu jej odkrycia.

W projekcie uwzględniono rekonstrukcję kamiennego kopca-kurhanu, w miejscu jego odkrycia, czyli w okolicach kolegiaty św. Pawła, jako najstarszego grobowca z pogańskiego cmentarza ciałopalnego w VI-VIII wieku11.

W celach edukacyjnych na terenie grodziska zostaną zaprezentowane dwie makiety wykonane z granitu, usytuowane na odpowiednich postumentach, przedstawiające rezerwat archeologiczny Kalisz-Zawodzie i kolegiatę pod wezwaniem św. Pawła. Zaplanowano także umieszczenie kilkunastu plansz informacyjnych o historii Zawodzia w dziejach średniowiecznego Kalisza. Do wszystkich omówionych elementów architektury, podświetlonych, prowadzić będą wytyczone ścieżki, których przebieg wyznaczałby kolejne fazy rozbudowy grodu.

Oczyszczeniu i wyprofilowaniu poddane zostaną pozostałości fosy, łącznie z zabezpieczeniem skarp (np. faszyną). W jej południowej części zostanie umieszczonych kilka łodzi-dłubanek, które stanowić będą zaczątek tzw. „floty mieszkowej”. W południowej części rezerwatu postawiony będzie drewniany mostek widokowy, z przejściem na teren grodu.

Na południe od wałów w kierunku kościółka św. Wojciecha, na obszarze tzw. ogródków działkowych, planuje się urządzenie miniskansenu etnograficznego. Ma też zostać odtworzona jedna z zagród, która znajdowała się na terenie Starego Miasta, z przeniesieniem pochodzącego ze schyłku osiemnastego i początków dziewiętnastego stulecia drewnianego budynku w konstrukcji sumikowo-łątkowej, znajdującego się do dziś na jednej z posesji przy ul. Bolesława Pobożnego.

Zaprojektowany w ten sposób rezerwat archeologiczny budownictwa przedromańskiego i romańskiego Kalisz-Zawodzie ma spełniać zarówno aspekt naukowo-badawczy, jak i edukacyjno-oświatowy. Dzięki jego realizacji „gród nad Prosną” pozyska obiekt zabytkowy z prawdziwego zdarzenia, poszerzając ofertę turystyczną miasta szczycącego się najstarszą metryką pisaną.

Leszek Ziąbka, Kalisia nowa nr 1,2/2006

Odnośniki:

1 I. Dąbrowska, Badania archeologiczne na Zawodziu w Kaliszu w latach 1961-1964, „Rocznik Kaliski”, 1968, s. 350-371; T. Baranowski, Gród w Kaliszu. Badania, odkrycia, interpretacje [w:] Kalisz wczesnośredniowieczny, Kalisz 1998, s. 39-64 (tam dalsza literatura).

2 T. Baranowski, L. Gajewski, Grodzisko na Zawodziu - teren badań archeologicznych, Kaliskie Zeszyty Muzealne 1991, nr 2, s. 27-33; T. Baranowski, Gród w Kaliszu. Badania, odkrycia, interpretacje [w:] Kalisz wczesnośredniowieczny, Kalisz 1998, s. 39-64 (tam dalsza literatura).

3 Czasami może prowadzić to do komercjalizacji. Por. Z. Kobyliński, Europejskie rezerwaty archeologiczne - tradycje, cele, funkcje, możliwości badawcze [w:] Poszerzenie Unii szansą dla miast Europy. Samorząd, rozwój, integracja europejska. Prace naukowe Instytutu Zarządzania. Zeszyt nr 6, Kalisz 2005, s. 61.

4 K. Dąbrowski, Rezerwat archeologiczny na Zawodziu w Kaliszu, „Rocznik Kaliski”, t. X, 1976, s. 321-328; tenże, Rezerwat archeologiczny na Zawodziu w Kaliszu, „Wiadomości Archeologiczne”, t. XXIX, 1968, s. 29-38.

5 J. Augustyniak, Z zagadnień ekspozycji zabytków archeologicznych „in situ”. Problemy ekspozycji na grodzisku. „Ochrona Zabytków”, R. 6, nr 4 (103), s. 270.

6 Zintegrowany Program Operacyjny Rozwoju Regionalnego. W roku 2006 przyznano środki finansowe na realizację zadania związanego z zagospodarowaniem rezerwatu archeologicznego na Zawodziu.

7 T. Baranowski, Gród w Kaliszu. Badania, odkrycia, interpretacje [w:] Kalisz wczesnośredniowieczny, Kalisz 1998, s. 50.

8 W projekcie zdecydowano nie wprowadzać roślinności zaszczepionej w Europie Środkowej w późniejszych stuleciach, np. tak popularnej obecnie w licznych odmianach tui.

9 Projekty te zostały wykonane na zlecenie MOZK.

10 T. Baranowski, Gród w Kaliszu. Badania, odkrycia, interpretacje [w:] Kalisz wczesnośredniowieczny, Kalisz 1998, s. 50.

11 Kopiec odkryty został podczas drugiego etapu prac wykopaliskowych pod kierunkiem dr Tadeusza Baranowskiego.

Twórcą i sponsorem stron internetowych Ziemi Kaliskiej jest rodzina Płocińskich,
62-800 Kalisz, ul. Sułkowskiego 2, tel. (0-62) 7671842 w osobach Krzysztofa Płocińskiego
- głowy domu, oraz dzieci: Mateusza, Szymona i Marii, Piotra i Aleksandry Płocińskich, e-mail: kplocinski@info.kalisz.pl.
Wszystkie opublikowane materiały można wykorzystywać w każdy godny sposób pod warunkiem podania źródła.
© 1996-2008 by Krzysztof Płociński i rodzina.