Herb Stowarzyszenia Wychowanków Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego im. Adama Asnyka w Kaliszu.

Grzegorz Knapski polski jezuita, nauczyciel w kolegiach jezuickich
(1561?-1639)

Knapiusz, Cnapius, Knapski, Grzegorz (ok. 1561-1639), polski filolog, nauczyciel kolegiów jezuickich. Jego Thesaurus Polono-Latino-Graecus (1621-1632) należał do podstawowych pomocy naukowych w szkolnictwie XVII i XVIII w.

Fragment wypowiedzi Knapskiego zaczerpnięty z książki Zenona Klemensiewicza "Historia Języka Polskiego" (1976)

"(...)Roi się od wyrazów pochodzenia łacińskiego, niemieckiego, węgierskiego, tureckiego, słowiańskiego. Stanowią one chyba jedną trzecią zasobów leksykalnych. A używa się ich bez potrzeby, ale z żądzy nowości i dla zwrócenia na siebie uwagi. Za przykład niech posłużą: konfident, honor, egzekwować, kompania, a także wiele terminów z tureckiego, tatarskiego oraz węgierskiego (...)"

Grzegorz Knapski, Knapiusz, Cnapius (ur. 1564 w Grodzisku Mazowieckim, zm. 12 listopada 1638 w Krakowie[1]) – polski jezuita, nauczyciel w kolegiach jezuickich, filolog, leksykograf, paremiograf, poeta i dramatopisarz.

Ponieważ "Knapski" jest prawdopodobnie konwencjonalną rekonstrukcją nazwiska, nie wcześniejszą jak z XVII wieku, to – podając za Brücknerem – uznać można, że jego prawdziwe nazwisko brzmiało "Knap". Knapski urodził się w Grodzisku Mazowieckim za czym przemawia większość źródeł, w tym sporządzane na podstawie nieistniejących już dzisiaj ksiąg kościelnych zapiski grodziskiego proboszcza, księdza Bojanka[2].

Knapski był ponoć synem sukiennika, należał do stanu mieszczańskiego. Uczył się w szkołach w Warszawie, a od 1582 w Kolegium Jezuitów w Pułtusku. Przez krótki czas przebywał w Wilnie i Braniewie. W 1585 przyjął śluby zakonne u jezuitów w Kaliszu i został nauczycielem w tamtejszym kolegium. Od 1587 uzupełniał wiedzę z zakresu filozofii w Poznaniu i Pułtusku. W latach 1594–1598 odbył czteroletni kurs teologii w Wilnie. Tam też w 1595 napisał po łacinie i wystawił tragedię "Philopater", a w rok później drugą "Felicitas". W 1598 został prefektem szkół w Poznaniu. Wtedy otrzymał święcenia kapłańskie. W latach 1603–1613 przebywał w Lublinie, ale także w Poznaniu i Krakowie. W 1604 napisał i wystawił w obecności biskupa krakowskiego Bernarda Maciejowskiego tragedię pt. Eutropius. W okresie 1614-1617 mieszkał we Lwowie i Jarosławiu.

Tylko niektóre pisane po łacinie utwory Knapiusza i wystawiane na scenie konwiktowej, zachowały się w rękopisach. Autor ten znał również znakomicie grekę i pisał w tym języku wiersze. Sławę zdobył dzięki pracom leksykograficznym, a przede wszystkim trzytomowym słownikiem Thesaurus Polonolatinograecus seu Promptuarium linguae Latinae et Graecae[3], powstałym w latach 1621-1632 i przedrukowywanym wielokrotnie w całości lub fragmentach aż do końca XVIII w. Wydanie pierwsze wyszło w Krakowie (u Cezarego) w 1621, wydanie drugie w 1643 (tamże) z poprawkami i uzupełnieniami.

Tom pierwszy pracy obejmuje część polsko-łacińską, drugi (najczęściej wznawiany) – łacińsko-polską, trzeci zawiera przysłowia i nosi tytuł: Adagia Polonica, Przysłowia polskie wybrane, zdania moralne i powiedzenia dowcipne, przyzwoite, po łacinie i grecku odtworzone, którym, zwłaszcza ciemniejszym, przydano światła i wyjaśnienia z różnych pisarzy i w ogóle zaprawiono je różnorodnemi wiadomościami naukowemi.

Pracę nad przysłowiami prowadził Cnapius w latach 1617–1630 i zamieścił w Thesaurusie jako uzupełnienie dwóch pierwszych tomów w zakresie zwrotów frazeologicznych i idiomatycznych. W tej dziedzinie wzorował się na paremiologach zagranicznych, takich jak Erazm z Rotterdamu i Paolo Manuzio – zbieraczach powiedzeń i przysłów łacińskich i greckich – ale w odniesieniu do języka polskiego była to praca pionierska.

"Skarbiec polsko-łacińsko-grecki" był największym dziełem leksykografii staropolskiej, aż do momentu wydania słownika Lindego i miał duży wpływ na kształtowanie się norm językowych i ortograficznych w XVII i XVIII wieku w Polsce oraz wpływ na słownikarstwo litewskie, łotewskie i rosyjskie. Jego tom pierwszy wznawiany był do 1793 aż 35 razy.

Miał wprawdzie poprzednika, Salomona Rysińskiego, którego wymienił (bezimiennie) we wstępie, zaznaczając że ze zbiorów jego korzystał, ale któremu zarzucał spisywanie przysłów nieprzyzwoitych i nieprecyzyjne dobieranie odpowiedników łacińskich.

Tom Adagia obejmuje kilkanaście tysięcy haseł ułożonych alfabetycznie, przy czym hasłom głównym towarzyszą objaśnienia oraz ich wersje regionalne. Komentarze haseł sprowadzają się do wyjaśnienia sensu przysłów, ich znaczenia obiegowego, a także – czasami – znaczenia pierwotnego. Adagia są pierwszą próbą naukowego opracowania przysłów polskich, nie wykorzystaną jednak przez jego następców.

Przypisy

  • ks. Ignacy Opioła. Ks. Grzegorz Cnapius T. J. W 300 rocznicę jego śmierci. „Filomata”. L. 105, s. 157, 1938. Lwów.
  • ks. M.Bojanek "Kościół i parafia w Grodzisku" Warszawa 1917
  • Słownik Knapskiego (pol.) [dostęp 2011-10-10]

Bibliografia

  • Bojanek, M. ks., Kościół i parafia w Grodzisku, Warszawa, 1917
  • Jadwiga Puzynina, Thesaurus G. Knapiusza, siedemnastowieczny warsztat pracy nad językiem, Wrocław, 1961
  • Słownik folkloru polskiego, red. J. Krzyżanowski, Wiedza Powszechna 1965
  • ks. Ignacy Opioła. Ks. Grzegorz Cnapius T. J. W 300 rocznicę jego śmierci. „Filomata”. L. 105, s. 157-164, 1938. Lwów.

Linki zewnętrzne

Thesaurus Polonolatinograecus seu Promptuarium linguae Latinae et Graecae (format DjVu)

Wikicytaty

Grzegorz Knapski (ok. 1564–1638) – polski filolog, jezuita.

  • Czego nie znamy, tego nie żądamy.
  • Gdy się trunkiem zagrzeje głowa, wtenczas najlepiej płyną słowa.
  • Ile kto ma cierpliwości, tyle mądrości.
  • Kiedy się wino wzburzy, wszystko na wierzch wynurzy.
  • Krzywdy nie ma, kto cierpi, co zasłużył.
  • Nie pamiętaj, gościu, rano, co się wyrzekło pijano.
  • Nie pragnie, kto wody pić nie chce.
  • Ognia od ognia przydaje, kto młodemu wino daje.
  • Pij piwo, jakiegoś nawarzył.
  • Pijany obiecuje, otrzeźwiawszy, żałuje.
  • Pijaństwo do nierządu pobudka.
  • Roi się od wyrazów pochodzenia łacińskiego, niemieckiego, węgierskiego, tureckiego, słowiańskiego. Stanowią one chyba jedną trzecią zasobów leksykalnych. A używa się ich bez potrzeby, ale z żądzy nowości i dla zwrócenia na siebie uwagi. Za przykład niech posłużą: konfident, honor, egzekwować, kompania, a także wiele terminów z tureckiego, tatarskiego oraz węgierskiego.
    • Źródło: Zenon Klemensiewicz, Historia języka polskiego, Warszawa 1976
  • Szata świetna, nie zdobi złego, a podła nie szpeci dobrego.
  • Szata wydaje człeka obyczaje.
  • Szkodniej trzewika niż nogi – mówi skąpy i ubogi.
  • Trunek ty jedno dobry daj, o kubek srebrny nic nie dbaj.

Źródło: Wiki 24.04.2017


Twórcą i sponsorem stron internetowych Ziemi Kaliskiej jest rodzina Płocińskich w osobach Iwony i Krzysztofa - rodziców, niekiedy razem z dziećmi: Mateuszem, Szymonem, Marią, Piotrem i Aleksandrą. E-mail: krisplo@op.pl
Wszystkie opublikowane materiały można wykorzystywać w każdy godny sposób pod warunkiem podania źródła.
© 1996- by Płocińscy